Zadanie 20
Matura z biologii, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: X.5 — ochrona różnorodności biologicznej, masowe wymieranie.
X.6 — międzynarodowe konwencje ochronne (CITES).
Treść zadania
Zadanie 20.
W drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się liczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe wymieranie zwierząt o globalnym zasięgu.
Badania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających na liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów.
Na podstawie: naukadlaprzyrody.pl
Zadanie 20.1. (0–1)
Wykaż, że osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na liczebność płazów w Polsce.
Zadanie 20.2. (0–1)
Który z dokumentów i form ochrony przyrody reguluje zasady handlu gatunkami zagrożonymi wyginięciem? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
A. Agenda 21
B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej
C. Konwencja Waszyngtońska – CITES
D. Natura 2000
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
20.1. Osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na płazy w Polsce, ponieważ płazy są dwuśrodowiskowe:
- Rozród zachodzi w wodzie — jaja składane w stawach, jeziorach, kałużach, rowach. Larwy (kijanki) rozwijają się w wodzie. Bez zbiorników wodnych = brak rozrodu = brak następnego pokolenia.
- Skóra naga, wilgotna — pełni rolę dodatkowego narządu wymiany gazowej (obok płuc). Wymiana O₂/CO₂ wymaga wilgotnej skóry (gazy rozpuszczone w cienkiej warstwie wody). Sucha skóra = uduszenie.
- Termoregulacja — płazy są ektotermiczne (zmiennocieplne). Wilgotna skóra pomaga regulować temperaturę (parowanie chłodzi).
- Odporność na drapieżniki + UV: skóra wilgotna z wydzielinami śluzowymi/toksycznymi (np. ropuchy) — bez wilgoci wydzieliny tracą skuteczność.
→ Osuszanie:
- Niszczy miejsca rozrodu (kałuże, oczka wodne, rowy melioracyjne).
- Suszy skórę → trudność oddychania, ryzyko śmierci.
- Ogranicza migracje (płazy idą wiosną z lasu do stawów rozrodu — sucha trasa = uniemożliwia podróż).
Skutek: spadek populacji, lokalne wymieranie.
20.2. C — Konwencja Waszyngtońska (CITES) = Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora.
Uzasadnienie:
- CITES reguluje międzynarodowy handel dziką fauną i florą zagrożoną.
- Trzy załączniki: I (najwyższa ochrona — zakaz handlu), II (regulowany handel), III (lokalna ochrona).
- 184 państw sygnatariuszy.
Dlaczego nie inne opcje?:
- A. Agenda 21 — plan zrównoważonego rozwoju ONZ (Rio 1992), ogólny dokument, nie regulacja handlu.
- B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej (CBD) — Rio 1992, ochrona różnorodności biologicznej (ekosystemów, gatunków, genów), ale NIE handel.
- D. Natura 2000 — sieć obszarów chronionych UE (Dyrektywa siedliskowa + ptasia), regulacja na poziomie europejskim, nie handel międzynarodowy.
Tylko CITES = handel gatunkami zagrożonymi.
Pułapka 20.1 — pominięcie wymiany gazowej. Klucz: skóra płaza jest narządem oddechowym (uzupełnia płuca, u niektórych gatunków = główne źródło O₂). Sucha skóra = uduszenie.
Pułapka 20.1 — odpowiedź "płazy potrzebują wody". Klucz: trzy konkretne argumenty: rozród (jaja+kijanki w wodzie) + oddychanie skórne + migracje. Nie tylko "potrzebują".
Pułapka 20.2 — pomylenie CBD z CITES. CBD = ochrona różnorodności (ogólne). CITES = handel gatunkami zagrożonymi (konkretny aspekt — przemyt, ograniczenia eksportu).
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — płazy
| Cecha | Znaczenie |
|---|---|
| Dwuśrodowiskowość | Rozród w wodzie, dorosłe na lądzie |
| Skóra naga, wilgotna | Wymiana gazowa (~50% O₂ u niektórych gat.); transport wody i jonów |
| Larwa wodna (kijanka) | Skrzela, ogon, dieta roślinna; metamorfoza → dorosły lądowy |
| Ektotermia | Temp. ciała = otoczenia; wrażliwe na chłód |
| Jaja bez skorupy | Składane do wody (osłonka galaretowata) — wysychają na lądzie |
Klucz pojęciowy — konwencje ochrony przyrody
| Konwencja | Cel | Rok | Sygnatariusze |
|---|---|---|---|
| CITES (Waszyngtońska) | Regulacja międzynarodowego handlu zagrożonymi gat. | 1973 | 184 państw |
| CBD (Różnorodności Biologicznej) | Ochrona ekosystemów, gat., genów | 1992 (Rio) | ~196 państw |
| Konwencja Ramsarska | Mokradła o znaczeniu międzynarodowym | 1971 | 172 państw |
| Konwencja Bońska (CMS) | Migrujące gatunki | 1979 | 133 państw |
| Konwencja Berneńska | Europejskie dzikie zwierzęta i rośliny | 1979 | Europa + sąsiedzi |
| Natura 2000 | Sieć obszarów chronionych | 1992 (Dyrektywa Habitats UE) | 27 państw UE |
| Agenda 21 | Plan zrównoważonego rozwoju | 1992 (Rio) | Globalny — nie wiążący |
Mechanizm: dlaczego płazy są zagrożone? (20.1)
Dwuśrodowiskowość: płazy MUSZĄ korzystać z wody i lądu. Strata jednego = strata gatunku.
Cykl rozrodczy: wiosną dorosłe migrują z lasu/łąki do stawów → ampleksus → jaja w wodzie → kijanki → metamorfoza → dorosłe (powrót na ląd). Każdy etap wymaga konkretnego siedliska.
Osuszanie siedlisk:
- Melioracje rolnicze — odprowadzanie wody z pól → znikają oczka wodne, rowy.
- Zabudowa — drogi, budynki blokują migrację.
- Zmiany klimatu — susze + mniej deszczy → szybsze wysychanie zbiorników.
Skutek dla płazów:
- Brak miejsc rozrodu → kijanki giną w wysychających kałużach.
- Wysychanie skóry → niemożliwa wymiana gazowa skórna → osłabienie.
- Bariery migracyjne → izolacja populacji → spadek różnorodności genetycznej.
Mechanizm: dlaczego CITES, nie inne konwencje? (20.2)
Konkretne pytanie: handel gatunkami zagrożonymi.
| Konwencja | Czy reguluje handel? |
|---|---|
| CITES | TAK — to JEJ główna funkcja. Załącznik I = zakaz handlu, II = kontrolowany |
| CBD | Pośrednio (zapis o dostępie do zasobów genetycznych), ale głównie ekosystemy |
| Natura 2000 | NIE — ochrona obszarowa, nie handel |
| Agenda 21 | NIE — ogólne zasady zrównoważonego rozwoju |
CITES = jedyna odpowiedź pasująca konkretnie do “handel zagrożonymi gatunkami”.
Punktacja CKE
- 20.1. 1 pkt — przedstawienie negatywnego wpływu z mechanizmem biologicznym (rozród w wodzie + skóra oddechowa).
- 20.2. 1 pkt — C.
- Suma: 2 pkt.
Po co to umieć
Globalne wymieranie płazów — najszybsze wśród kręgowców:
- ~40% gatunków płazów zagrożonych (IUCN Red List).
- ~200 gatunków wymarło od 1980.
- Główne przyczyny:
- Utrata siedlisk (osuszanie, urbanizacja).
- Chitrydiomykoza — choroba grzybicza (Batrachochytrium dendrobatidis), zabija tysiące gatunków od ~1970.
- Zmiany klimatu + UV-B (uszkodzenia jaj).
- Pestycydy w wodzie.
- Inwazyjne gatunki.
Płazy w Polsce:
- 18 gatunków rodzimych: 5 traszek, 1 salamandra, 4 ropuchy, 2 grzebiuszki, 5 żab + rzekotka.
- Wszystkie pod ochroną (Konwencja Berneńska, ustawa o ochronie przyrody).
- Niektóre krytycznie zagrożone: salamandra plamista, traszka grzebieniasta.
Płazy = bioindykatory. Wrażliwa skóra = wczesny ostrzeżeniec o zanieczyszczeniach (pestycydach, hormonalnych disruptors). “Kanarki w kopalni” ekosystemów wodno-lądowych.
Konwencja Waszyngtońska CITES — kluczowa dla:
- Słoni (kość słoniowa) — załącznik I, zakaz handlu.
- Tygrysów, lampartów (skóry).
- Storczyków, kaktusów, paproci.
- Ryb (jesiotr, koral — kawior, koralowiec szlachetny).
- Płazów: niektóre gatunki Dendrobatidae (żaby trujące Ameryki Płd.) w załączniku II.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ochrona przyrody, płazy, masowe wymieranie, CITES, konwencja Waszyngtońska" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl