Zadanie 20
Matura z biologii, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: XVIII. Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona. Zdający: 2) wykazuje wpływ działalności człowieka (intensyfikacji rolnictwa, urbanizacji, industrializacji, rozwoju komunikacji i turystyki) na różnorodność biologiczną; 4) uzasadnia konieczność stosowania różnych form ochrony przyrody, w tym Natura 2000; 5) uzasadnia konieczność współpracy międzynarodowej (CITES, Konwencja o Różnorodności Biologicznej, Agenda 21) dla ochrony różnorodności biologicznej.
Treść zadania
Zadanie 20.
W drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się liczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe wymieranie zwierząt o globalnym zasięgu.
Badania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających na liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów.
Na podstawie: naukadlaprzyrody.pl
Zadanie 20.1. (0–1)
Wykaż, że osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na liczebność płazów w Polsce.
Zadanie 20.2. (0–1)
Który z dokumentów i form ochrony przyrody reguluje zasady handlu gatunkami zagrożonymi wyginięciem? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
A. Agenda 21
B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej
C. Konwencja Waszyngtońska – CITES
D. Natura 2000
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
20.1. Wystarczy jeden konkretny przykład zależności płazów od środowiska wodnego, np.:
- Rozród zachodzi w wodzie — jaja i larwy (kijanki) rozwijają się w wodzie; zanik małych zbiorników wodnych utrudnia rozród → spada liczebność populacji.
- Wymiana gazowa przez wilgotną skórę — skóra nie może wyschnąć, bo wymiana gazowa nie zachodziłaby na odpowiednim poziomie.
- Pobieranie wody przez skórę (płazy nie piją wody) — możliwe tylko w wilgotnym środowisku.
- Utrata żerowisk albo fragmentacja siedlisk wymuszająca migracje, podczas których płazy giną (np. na drogach).
Zasady oceniania nie uznają odpowiedzi zbyt ogólnych, np. „wilgotne środowisko jest niezbędne płazom do życia”.
20.2. C — Konwencja Waszyngtońska (CITES) = Convention on International Trade in Endangered Species of Wild Fauna and Flora.
Uzasadnienie:
- CITES reguluje międzynarodowy handel dziką fauną i florą zagrożoną.
- Gatunki są ujęte w załącznikach (I — najsurowsze ograniczenia, zakaz handlu komercyjnego; II i III — handel kontrolowany zezwoleniami).
Dlaczego nie inne opcje?:
- A. Agenda 21 — plan zrównoważonego rozwoju ONZ (Rio 1992), ogólny dokument, nie regulacja handlu.
- B. Konwencja o Różnorodności Biologicznej (CBD) — Rio 1992, ochrona różnorodności biologicznej (ekosystemów, gatunków, genów), ale NIE handel.
- D. Natura 2000 — sieć obszarów chronionych UE (Dyrektywa siedliskowa + ptasia), regulacja na poziomie europejskim, nie handel międzynarodowy.
Tylko CITES = handel gatunkami zagrożonymi.
Pułapka 20.1 — odpowiedź zbyt ogólna („płazy potrzebują wody”). Trzeba podać konkretny aspekt biologii płazów związany z wodą: rozród i rozwój larw w wodzie, wymianę gazową przez wilgotną skórę, pobieranie wody przez skórę lub żerowiska. Wystarczy jeden taki argument.
Pułapka 20.2 — pomylenie CBD z CITES. CBD = ochrona różnorodności (ogólne). CITES = handel gatunkami zagrożonymi (konkretny aspekt — przemyt, ograniczenia eksportu).
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — płazy
| Cecha | Znaczenie |
|---|---|
| Dwuśrodowiskowość | Rozród w wodzie, dorosłe na lądzie |
| Skóra naga, wilgotna | Udział w wymianie gazowej; pobieranie wody |
| Larwa wodna (kijanka) | Skrzela, ogon; metamorfoza → postać dorosła |
| Ektotermia | Temp. ciała = otoczenia; wrażliwe na chłód |
| Jaja bez skorupy | Składane do wody (osłonka galaretowata) — wysychają na lądzie |
Klucz pojęciowy — konwencje ochrony przyrody
| Dokument / forma ochrony | Cel | Rok |
|---|---|---|
| CITES (Konwencja Waszyngtońska) | Regulacja międzynarodowego handlu gatunkami zagrożonymi | 1973 |
| CBD (Konwencja o Różnorodności Biologicznej) | Ochrona ekosystemów, gatunków i zasobów genetycznych | 1992 (Rio) |
| Konwencja Ramsarska | Mokradła o znaczeniu międzynarodowym | 1971 |
| Konwencja Bońska | Migrujące gatunki zwierząt | 1979 |
| Konwencja Berneńska | Europejskie dzikie zwierzęta i rośliny oraz ich siedliska | 1979 |
| Natura 2000 | Sieć obszarów chronionych w UE (dyrektywy siedliskowa i ptasia) | dyrektywa siedliskowa — 1992 |
| Agenda 21 | Program zrównoważonego rozwoju (niewiążący prawnie) | 1992 (Rio) |
Mechanizm: dlaczego płazy są zagrożone? (20.1)
Dwuśrodowiskowość: płazy korzystają z wody i lądu — utrata któregokolwiek z tych siedlisk zagraża populacji.
Cykl rozrodczy: wiosną dorosłe migrują z lasu/łąki do stawów → ampleksus → jaja w wodzie → kijanki → metamorfoza → dorosłe (powrót na ląd). Każdy etap wymaga konkretnego siedliska.
Osuszanie siedlisk:
- Melioracje rolnicze — odprowadzanie wody z pól → znikają oczka wodne, rowy.
- Zabudowa — drogi, budynki blokują migrację.
- Zmiany klimatu — susze + mniej deszczy → szybsze wysychanie zbiorników.
Skutek dla płazów:
- Brak miejsc rozrodu → kijanki giną w wysychających kałużach.
- Wysychanie skóry → niemożliwa wymiana gazowa skórna → osłabienie.
- Bariery migracyjne → izolacja populacji → spadek różnorodności genetycznej.
Mechanizm: dlaczego CITES, nie inne konwencje? (20.2)
Konkretne pytanie: handel gatunkami zagrożonymi.
| Konwencja | Czy reguluje handel? |
|---|---|
| CITES | TAK — to JEJ główna funkcja. Załącznik I = zakaz handlu, II = kontrolowany |
| CBD | Pośrednio (zapis o dostępie do zasobów genetycznych), ale głównie ekosystemy |
| Natura 2000 | NIE — ochrona obszarowa, nie handel |
| Agenda 21 | NIE — ogólne zasady zrównoważonego rozwoju |
CITES = jedyna odpowiedź pasująca konkretnie do “handel zagrożonymi gatunkami”.
Punktacja CKE
- 20.1. 1 pkt — wykazanie wpływu przez odwołanie do zależności płazów od środowiska wodnego (wystarczy jeden konkretny przykład: rozród, rozwój, wymiana gazowa, żerowanie, pobieranie wody).
- 20.2. 1 pkt — C.
- Suma: 2 pkt.
Po co to umieć
Globalny spadek liczebności płazów — główne przyczyny:
- utrata siedlisk (osuszanie, zabudowa);
- chytridiomikoza — choroba wywoływana przez grzyb Batrachochytrium dendrobatidis, która przyczyniła się do spadku liczebności wielu gatunków;
- zmiany klimatu, zanieczyszczenia (np. pestycydy), gatunki inwazyjne.
Płazy w Polsce: 18 gatunków (5 ogoniastych — salamandra plamista i 4 gatunki traszek — oraz 13 bezogonowych); wszystkie są objęte ochroną gatunkową.
Płazy jako bioindykatory — przepuszczalna skóra sprawia, że szybko reagują na zanieczyszczenia środowiska.
CITES obejmuje m.in.:
- słonie (handel kością słoniową), tygrysy, lamparty;
- storczyki i kaktusy;
- jesiotry (kawior);
- płazy — np. drzewołazy (Dendrobatidae) w załączniku II.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ochrona przyrody, CITES, konwencja Waszyngtońska, zagrożenia Amphibia, kryzys różnorodności biologicznej” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl