Zadanie 9
Matura z biologii, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: IX. Różnorodność roślin. 1. Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Zdający: 3) rozpoznaje tkanki roślinne na […] mikrofotografii […] i wykazuje związek ich budowy z pełnioną funkcją.
Treść zadania
Zadanie 9.
Na poniższym zdjęciu mikroskopowym przedstawiono fragment przekroju poprzecznego przez łodygę lipy (Tilia) o budowie pierwotnej. Na zdjęciu opisano: komórka tkanki okrywającej, zewnętrzna ściana komórkowa, komórka kolenchymy.
Fotografia: A. Fayette, M.S. Reynolds, Berkshire Community College Bioscience Image Library.
Zadanie 9.1. (0–2)
Uzupełnij poniższe zdania tak, aby w poprawny sposób opisywały budowę łodygi lipy. W każdym nawiasie podkreśl właściwe określenie.
Na zdjęciu widoczna jest tkanka okrywająca – (skórka / korkowica), powstająca w wyniku działania (merystemu wierzchołkowego / kambium). Kolenchyma to (żywa / martwa) tkanka wzmacniająca.
Zadanie 9.2. (0–1)
Wykaż, że tkanka okrywająca przedstawiona na zdjęciu pełni funkcje ochronne. W odpowiedzi uwzględnij jedną cechę budowy tej tkanki widoczną na zdjęciu.
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
9.1.
- Tkanka okrywająca przedstawiona to skórka (epiderma). Powstaje z merystemu wierzchołkowego (apikalnego).
- Kolenchyma to tkanka żywa (ma cytoplazmę, jądro) — wzmacniająca.
Klucz: łodyga pierwotna = jeszcze nie ma korkowicy (która powstaje z fellogenu = miazgi korkotwórczej, w wyniku wtórnego przyrostu na grubość). W łodydze pierwotnej okrywę stanowi skórka.
Kolenchyma żywa vs sklerenchyma martwa — to klucz różnicowania. Kolenchyma zachowuje zdolność wzrostu, sklerenchyma jest gotowym "betonem" włóknistym.
9.2. Tkanka okrywająca (skórka) pełni funkcję ochronną, ponieważ:
Cecha widoczna na zdjęciu:
- Pojedyncza warstwa zwartych komórek o ścisłym ułożeniu, bez przestworów międzykomórkowych.
Mechanizm ochrony:
- Ścisłe ułożenie komórek tworzy mechaniczną barierę dla patogenów (bakterii, grzybów), pyłów, owadów.
- Zewnętrzna ściana komórkowa jest wyraźnie grubsza niż wewnętrzna (widoczne na zdjęciu) → odporność mechaniczna na otarcia + uderzenia.
- Kutykula (cienka warstwa wosku na zewnętrznej ścianie) — chroni przed utratą wody (transpiracja) + przed promieniowaniem UV.
Do punktu wystarczy jedna cecha budowy (np. ścisłe przyleganie komórek, kutykula, silnie zgrubiałe zewnętrzne ściany) wraz z jej znaczeniem — zasady oceniania nie uznają odpowiedzi bez znaczenia adaptacyjnego cechy (np. „skórka jest pokryta kutykulą, a więc pełni funkcje ochronne”).
Pułapka 9.1 — korkowica vs skórka. Klucz: pierwotna łodyga = skórka. Wtórna (wieloletnia) = korkowica. Z tekstu: "łodyga o budowie pierwotnej" → musi być skórka.
Pułapka 9.1 — kolenchyma martwa. NIE — kolenchyma jest żywa. Sklerenchyma = martwa (włókna i sklereidy).
Pułapka 9.2 — podanie samej cechy bez jej znaczenia. Trzeba wskazać cechę budowy (np. ścisłe przyleganie komórek, zgrubiałe zewnętrzne ściany, kutykula) i wyjaśnić, jak chroni (np. nie wnikają patogeny, odporność mechaniczna, ograniczenie utraty wody).
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — tkanki roślinne
| Tkanka | Funkcja | Komórki |
|---|---|---|
| Skórka (epiderma) | Ochrona zewnętrzna, regulacja wymiany gazowej (aparaty szparkowe) | Żywe, zwarte, pojedyncza warstwa, kutykula |
| Korkowica (peryderma) | Ochrona w łodygach wtórnych | Martwe komórki z suberynowymi ścianami |
| Kolenchyma | Wzmacniająca elastyczna (młode części roślin, ogonki liści) | Żywe, zgrubienia ścian w narożach |
| Sklerenchyma (włókna + sklereidy) | Wzmacniająca sztywna (dorosłe rośliny, łodygi drzew) | Martwe, lignifikowane ściany |
| Miękisz (parenchyma) | Fotosynteza, magazynowanie, gojenie | Żywe, cienkościenne, przestwory |
| Ksylem | Transport wody i soli | Naczynia (martwe) + cewki |
| Floem | Transport produktów fotosyntezy | Rurki sitowe (żywe, bez jądra) + komórki towarzyszące |
Mechanizm: skórka vs korkowica
Łodyga PIERWOTNA (młoda, jednoroczna): pochodzi z merystemu wierzchołkowego. Okrywa = skórka (epiderma) — pojedyncza warstwa żywych komórek z kutykulą.
Łodyga WTÓRNA (wieloletnia, np. pień drzewa): kambium + fellogen (miazga korkotwórcza) tworzą dodatkowe tkanki. Stara skórka pęka i odpada, zastępowana przez korkowicę (peridermę) = warstwy martwych komórek z suberyną.
Zadanie mówi “łodyga o budowie pierwotnej” → musi być skórka + merystem wierzchołkowy.
Mechanizm: kolenchyma vs sklerenchyma
| Cecha | Kolenchyma | Sklerenchyma |
|---|---|---|
| Stan komórki | Żywa (jądro, cytoplazma) | Martwa (po lignifikacji) |
| Ściana | Nierównomiernie zgrubiała (w narożach) | Równomiernie zgrubiała (lignifikowana) |
| Elastyczność | Elastyczna, plastyczna | Sztywna, krucha |
| Rośnie z rośliną? | TAK (może się wydłużać) | NIE (raz uformowana, sztywna) |
| Lokalizacja | Młode łodygi, ogonki liści, owoce | Łyko (sklereidy), włókna lnu, łupiny orzechów |
Mechanizm: funkcja ochronna skórki (9.2)
Bariera fizyczna:
- Pojedyncza warstwa zwartych komórek → trudno przebić.
- Brak przestworów międzykomórkowych → mikroorganizmy nie wchodzą “między komórki”.
- Gruba ściana zewnętrzna (widoczna na fotografii) → mechaniczna odporność.
Bariera chemiczna:
- Kutykula = warstwa kutyny i wosków na zewnętrznej ścianie → ogranicza utratę wody (chroni przed wysuszeniem).
- Aparaty szparkowe w skórce regulują otwarcie/zamknięcie → minimalizują utratę wody.
Bariera biologiczna:
- Antybakteryjne związki wtórne (fitoaleksyny) wydzielane w odpowiedzi na infekcję.
Punktacja CKE
- 9.1. 2 pkt — trzy poprawne określenia (skórka, merystemu wierzchołkowego, żywa); 1 pkt — dwa.
- 9.2. 1 pkt — cecha budowy (np. ścisłe przyleganie komórek, kutykula, silnie zgrubiałe ściany) oraz jej znaczenie ochronne.
- Suma: 3 pkt.
Po co to umieć
Skórka roślin = analog skóry zwierząt:
- Aparaty szparkowe w skórce = “pory” kontrolujące wymianę gazów (CO₂ do fotosyntezy, O₂ z fotosyntezy, H₂O parująca = transpiracja).
- Kutykula = woskowa “wodoodporna powłoka” — szczególnie gruba u roślin sucholubnych (xerofitów, np. agawa, sukulenty).
- Włoski (trichomes) w skórce — funkcje: ochrona przed nadmiernym nasłonecznieniem i przed zwierzętami (np. włoski parzące pokrzywy).
Korkowica = źródło korka z dębu korkowego (Quercus suber) — m.in. korki do butelek. Największym producentem jest Portugalia.
Kolenchyma w ogonkach liściowych selera naciowego i rabarbaru — to ona daje “włókna” i sprężystość. W lnie i konopi — sklerenchyma (włókna tekstylne).
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „botanika, anatomia łodygi, skórka, kolenchyma, lipa, tkanki roślinne” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl