Zadanie 8
Matura z biologii, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: X. Różnorodność zwierząt. Zdający: 2) wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie […] pierścienic […] i stawonogów […]; 3) wymienia cechy pozwalające na rozróżnienie […] gadów […]; na podstawie tych cech identyfikuje organizm jako przedstawiciela jednej z tych grup.
XVI. Ewolucja. Zdający: 5) wykazuje, że dzięki doborowi naturalnemu organizmy zyskują nowe cechy adaptacyjne; 6) określa warunki, w jakich zachodzi dryf genetyczny; 12) przedstawia mechanizm powstawania gatunków wskutek specjacji […].
Treść zadania
Amfisbeny (Amphisbaenia) to zwierzęta żyjące niemal wyłącznie pod powierzchnią ziemi w wydrążonych przez siebie tunelach. Podczas kopania tuneli amfisbeny posługują się głową. W toku ewolucji stopniowo utrwalały się zmiany w budowie czaszki, która u tych zwierząt jest obecnie bardzo silnie skostniała, co stanowi przystosowanie do drążenia tuneli.
Amfisbeny mają zazwyczaj długie, cienkie ciało, pokryte twardymi, suchymi, rogowymi łuskami i tarczkami wytwarzanymi przez naskórek, który jest okresowo zrzucany w formie wylinki. Łuski na tułowiu są prostokątne i układają się w pierścienie wokół ciała – segmenty. Każdy z segmentów skóry zawiera charakterystyczny zespół mięśni umożliwiający skracanie lub wydłużanie danego segmentu.
Na zdjęciu przedstawiono żyjący w Europie gatunek amfisbeny – Blanus cinereus.
Na podstawie: Encyklopedia zwierząt […], praca zbiorowa, Warszawa 1993; E.P. Solomon i in., Biologia, Warszawa 2016.
Zadanie 8.1. (0–1)
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A, B albo C oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.
Amfisbeny należą do:
| A. | pierścienic, | 1. | okresowe zrzucanie zrogowaciałego naskórka w postaci wylinki. | |
| B. | stawonogów, | o czym świadczy | 2. | segmentowa budowa umięśnienia ciała. |
| C. | gadów, | 3. | wydłużone ciało przystosowane do drążenia tuneli. |
Zadanie 8.2. (0–1)
Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Czaszki amfisben przystosowały się do drążenia tuneli w ziemi w wyniku:
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
8.1. C1 — amfisbeny należą do gadów (C), o czym świadczy okresowe zrzucanie naskórka w postaci wylinki (1).
Uzasadnienie:
- Gady (Reptilia) — kręgowce z rogowym naskórkiem (keratyna) tworzącym łuski. Periodycznie zrzucane w postaci wylinki (ekdyza) — to diagnostyczna cecha gadów łuskoskórnych (Squamata: węże, jaszczurki, amfisbeny).
- Pierścienice (A) — robaki segmentowane (dżdżownice). Mają segmentację ciała, ale NIE zrzucają naskórka. Skóra delikatna, nie rogowa.
- Stawonogi (B) — owady, pajęczaki, skorupiaki. Mają pancerz chitynowy + linieją (też ekdyza), ALE mają wyraziste odnóża + segmentację. Amfisbeny nie mają członowanych odnóży ani chitynowego oskórka.
Klucz: rogowy naskórek + wylinka = gad (łuskoskóry).
8.2. D — dobór naturalny.
Uzasadnienie:
- Dobór naturalny = mechanizm Darwina: w populacji występują różne warianty cech, lepiej przystosowane osobniki przeżywają i się rozmnażają → przekazują geny → cecha się utrwala.
- U amfisben: osobniki z mocniejszą czaszką łatwiej drążyły tunele → miały większe szanse przeżycia i wydania potomstwa.
- Po wielu pokoleniach cecha "mocna czaszka" stała się powszechna w populacji.
Dlaczego nie inne opcje?:
- A. Dryf genetyczny — losowa zmiana częstości alleli (bez selekcji). Działa w małych populacjach. NIE wyjaśnia adaptacji do środowiska.
- B. Efekt założyciela — wariant dryfu: mała grupa kolonizuje nowe siedlisko z podzbiorem alleli. Może wpływać na różnorodność, NIE bezpośrednio na adaptację.
- C. Specjacja — proces powstawania nowych gatunków. Może być skutkiem doboru, ale nie mechanizmem adaptacji per se.
Adaptacja = wynik doboru naturalnego.
Pułapka 8.1 — odpowiedź "pierścienice" (A). Amfisbena wygląda jak duża dżdżownica (długie, beznogie, segmentowane). ALE — rogowe łuski + wylinka = gady, NIE pierścienice.
Pułapka 8.2 — wybór C (specjacja). Specjacja to powstawanie gatunku, NIE adaptacja w obrębie gatunku. Adaptacja = dobór naturalny.
Pułapka — pomylenie segmentacji amfisbeny (pseudosegmentacja - pierścieniowe ułożenie łusek) z prawdziwą segmentacją pierścienic.
Strony arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — amfisbeny
| Cecha | Opis |
|---|---|
| Klasyfikacja | Reptilia (gady) → Squamata (łuskoskóre) → Amphisbaenia |
| Wygląd | Długie, beznogie (większość gat.), pierścieniowo-łuskowate ciało |
| Tryb życia | Podziemny — kopanie tuneli głową |
| Adaptacje | Silnie skostniała czaszka (informacja z tekstu zadania) |
| Przykład z Europy | Blanus cinereus (gatunek z arkusza) |
Mechanizm: dobór naturalny w działaniu (8.2)
Punkt wyjścia: w populacji przodków amfisben osobniki różniły się budową czaszki (zmienność dziedziczna). Niektóre miały mocniejsze czaszki.
Środowisko: podziemne tunele — wymaga drążenia głową. Mocniejsza czaszka = łatwiejsze drążenie tuneli.
Selekcja: osobniki z mocniejszymi czaszkami przeżywały częściej + miały więcej potomstwa → ich geny były przekazywane.
Po pokoleniach: cecha „mocna, silnie skostniała czaszka” staje się powszechna w populacji. Adaptacja się utrwala.
To klasyczny darwinowski dobór naturalny — różnicowanie + selekcja + dziedziczenie → adaptacja.
Klucz pojęciowy — mechanizmy ewolucji
| Mechanizm | Działanie | Wynik |
|---|---|---|
| Mutacja | Losowe zmiany genów | Zmienność (surowiec ewolucji) |
| Dobór naturalny | Środowisko “wybiera” lepsze warianty | Adaptacja |
| Dryf genetyczny | Losowa zmiana częstości alleli | Utrata zmienności w małych populacjach |
| Migracja (gene flow) | Przepływ genów między populacjami | Wymieszanie puli genowej |
| Efekt założyciela | Mała grupa zakłada nową populację | Skrzywiona pula alleli vs populacja źródłowa |
| Specjacja | Powstawanie nowych gatunków | Bioróżnorodność |
Dobór naturalny = mechanizm, który prowadzi do powstawania adaptacji; dryf i efekt założyciela zmieniają częstość alleli losowo.
Punktacja CKE
- 8.1. 1 pkt — C1 (gady + wylinka).
- 8.2. 1 pkt — D (dobór naturalny).
- Suma: 2 pkt.
Po co to umieć
Amfisbeny przypominają dżdżownice (długie, beznogie, podziemne), ale to gady — o przynależności rozstrzygają cechy budowy (rogowe łuski, wylinka), a nie podobieństwo kształtu wynikające z podobnego trybu życia.
Dobór naturalny dziś — przykłady:
- Antybiotykooporność bakterii — dobór w obecności antybiotyków.
- Owady oporne na pestycydy — dlatego zaleca się rotację środków ochrony roślin.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „zoologia, amfisbeny, gady, ewolucja, dobór naturalny, adaptacja” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl