Zadanie 2
Matura z biologii, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: II. Komórka. Zdający: 1) rozpoznaje elementy budowy komórki eukariotycznej […] na mikrofotografii […]; 8) opisuje budowę […] plastydów ze szczególnym uwzględnieniem chloroplastów; dokonuje obserwacji mikroskopowych plastydów w materiale biologicznym.
IX. Różnorodność roślin. 2. Rośliny lądowe i wtórnie wodne. Zdający: 3) rozpoznaje tkanki roślinne na […] mikrofotografii […] i wykazuje związek ich budowy z pełnioną funkcją.
Treść zadania
Plastydy to zróżnicowana pod względem budowy i funkcji grupa organellów roślinnych. Do plastydów zaliczamy m.in.: proplastydy, amyloplasty, etioplasty, chloroplasty oraz chromoplasty. Podczas rozwoju rośliny jedne formy plastydów mogą się przekształcać w inne formy plastydów.
Poniżej przedstawiono mikrofotografie niewybarwionych tkanek roślinnych z widocznymi plastydami (A–C).
Uwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.
Na podstawie: P. Wojtaszek i in. (red.), Biologia komórki roślinnej. Struktura, Warszawa 2006; Fotografie: K. Peters; R. Vossen, Microscopy of Nature (microscopyofnature.com); M. Megías i in., Atlas of Plant and Animal Histology (mmegias.webs.uvigo.es).
Zadanie 2.1. (0-2)
Uzupełnij poniższe zdanie tak, aby w poprawny sposób opisywało przemiany plastydów. Wpisz w wyznaczone miejsca odpowiednie nazwy plastydów oraz oznaczenia literowe mikrofotografii (A-C).
Podczas dojrzewania owoców obecne w fotosyntetyzującej części owocu
............................., widoczne na mikrofotografii ............ , mogą się przekształcać
w ............................. — plastydy wypełnione karotenoidami, widoczne na
mikrofotografii ........... .
Zadanie 2.2. (0-1)
Podaj jedną cechę budowy występującą u wszystkich pięciu form plastydów roślinnych wymienionych w tekście.
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
2.1. Podczas dojrzewania owoców obecne w fotosyntetyzującej części owocu chloroplasty, widoczne na mikrofotografii A, mogą się przekształcać w chromoplasty — plastydy wypełnione karotenoidami, widoczne na mikrofotografii B.
- 2 pkt — cztery luki poprawnie, 1 pkt — trzy luki poprawnie.
2.2. Wspólna cecha (przykłady z zasad oceniania): otoczenie dwiema błonami (oddzielenie od cytozolu błonami biologicznymi), obecność rybosomów, obecność DNA (kolistego), wypełnienie macierzą (stromą). Wszystkie te formy powstają z proplastydów, więc mają wspólne cechy budowy.
Uwaga 2.1 — przy dojrzewaniu owoców chloroplasty przekształcają się w chromoplasty (np. owoc pomidora zielony → czerwony). Chromoplasty (wypełnione karotenoidami) są na mikrofotografii B, chloroplasty — na A.
Uwaga 2.2 — trzeba podać cechę, którą mają wszystkie wymienione plastydy. Chlorofil i rozwinięty system tylakoidów to cechy chloroplastów, nie wszystkich plastydów. Zasady oceniania CKE nie uznają odpowiedzi odnoszących się do otoczenia plastydów „błoną komórkową lub podwójną błoną”, uznają natomiast np. „otoczenie dwiema błonami”.
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — rodzaje plastydów
| Plastyd | Funkcja | Charakterystyka | Występowanie |
|---|---|---|---|
| Proplastyd | komórki merystematyczne | mały, bez barwników | merystemy (wzrost) |
| Chloroplast | fotosynteza | zielony (chlorofil + karotenoidy) | liście, łodyga |
| Chromoplast | kolor (atrakcyjność) | żółto-pomarańczowo-czerwony (karotenoidy) | płatki kwiatów, owoce |
| Amyloplast | magazyn skrobi | bezbarwny, ziarna skrobi | bulwy, nasiona, czapeczka korzenia |
| Etioplast | przejściowa | bez chlorofilu, z ciałem prolamellarnym | siewki w ciemności |
Schemat przemian plastydów
proplastyd
/ | \
/ | \
etioplast amyloplast chloroplast
| |
↓ (na świetle) ↓ (dojrzewanie owocu)
chloroplast chromoplastKlucz: wszystkie plastydy pochodzą z proplastydów. Mogą się wzajemnie przekształcać (chloroplasty ↔ chromoplasty, etioplasty → chloroplasty).
Analiza zadania 2.2 — wspólna cecha budowy
Co mają wszystkie 5 form?
- Proplastyd: błona + DNA + rybosomy 70S.
- Chloroplast: błona + DNA + tylakoidy + chlorofil + skrobia.
- Chromoplast: błona + DNA + karotenoidy.
- Amyloplast: błona + DNA + ziarna skrobi.
- Etioplast: błona + DNA + ciało prolamellarne.
Wspólne (przykłady uznane w zasadach oceniania): otoczenie dwiema błonami, oddzielenie od cytozolu błoną biologiczną, obecność DNA (kolistego), obecność rybosomów, wypełnienie macierzą (stromą). Uwaga: zasady oceniania nie uznają sformułowania „podwójna błona” ani „błona komórkowa” — pisz „otoczone dwiema błonami”.
Niewspólne:
- Tylakoidy — tylko chloroplast (+ etioplast w formie prolamellarnej).
- Chlorofil — tylko chloroplast.
- Karotenoidy — chloroplast + chromoplast (i niektóre inne).
- Skrobia — głównie amyloplast (też chloroplast jako skrobia asymilacyjna).
Punktacja CKE
- 2.1. 2 pkt — poprawnie cztery luki; 1 pkt — poprawnie trzy luki.
- 2.2. 1 pkt — jedna poprawna wspólna cecha budowy.
Po co to umieć
Plastydy, podobnie jak mitochondria, mają pochodzenie endosymbiotyczne — wywodzą się od sinic. Przemawiają za tym m.in.:
- własne, koliste DNA,
- rybosomy 70S (jak u bakterii, a nie 80S jak w cytozolu),
- otoczenie dwiema błonami.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „cytologia roślin, plastydy, proplastydy, chloroplasty, chromoplasty, amyloplasty” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl