Zadanie 31

Strona arkusza CKE z treścią zadania

Powiększ

Jak oceniane jest wypracowanie

Zasady oceniania CKE (2020) przewidują trzy poziomy wartości merytorycznej: 12, 8 albo 4 pkt. Poziom III wymaga pełnego scharakteryzowania czterech aspektów wskazanych dla tematu (w części aspektów wystarcza zrealizowanie co najmniej 75% wymienionych treści), poziom II – trzech aspektów w pełni albo dwóch w pełni i dwóch częściowo. Wynik koryguje się o 1 pkt w górę lub w dół za poprawność merytoryczną, selekcję informacji oraz język, styl i kompozycję. Poniższe szkice porządkują wiedzę według aspektów z zasad oceniania; przepisy podano w stanie prawnym z daty egzaminu.

Temat 1 – podział władzy w Polsce a model amerykański

Model amerykański (z materiałów źródłowych)

Według tekstu A. Antoszewskiego i R. Herbuta model amerykański opiera się na separacji władzy ustawodawczej i wykonawczej:

• organizacyjnej – odrębne wybory parlamentu i prezydenta, zakaz łączenia funkcji deputowanego i członka gabinetu, niemożność przedterminowego rozwiązania parlamentu;
• funkcjonalnej – autonomia parlamentu w tworzeniu prawa i prezydenta w jego wykonywaniu, brak kontroli parlamentu nad prezydentem i brak odpowiedzialności politycznej egzekutywy przed parlamentem.

Separację uzupełniają mechanizmy hamulców i równowagi (np. weto prezydenta, które Kongres może odrzucić).

Aspekt 1. Prezydent RP – Rada Ministrów

• Prezydent desygnuje Prezesa Rady Ministrów i powołuje rząd (art. 154–155 Konstytucji RP) – w pierwszym i trzecim „kroku” decyzja zależy od prezydenta, w drugim premiera wybiera Sejm.
• Odwołuje ministrów na wniosek premiera albo po wotum nieufności wobec ministra; przyjmuje dymisję rządu.
• Może wnioskować do Sejmu o pociągnięcie członka rządu do odpowiedzialności przed Trybunałem Stanu.
• Może zwołać Radę Gabinetową (art. 141), która nie ma kompetencji Rady Ministrów.
• Współdziała z premierem i ministrem spraw zagranicznych w polityce zagranicznej; jest zwierzchnikiem Sił Zbrojnych, sprawując je za pośrednictwem Ministra Obrony Narodowej (art. 134).
• Wiele aktów prezydenta wymaga kontrasygnaty premiera (art. 144) – odpowiedzialność polityczną ponosi wtedy premier.

Aspekt 2. Rada Ministrów – parlament

• Rząd musi uzyskać wotum zaufania Sejmu (art. 154–155); wotum zaufania może być głosowane także na wniosek premiera (art. 160). Rząd jest emanacją większości sejmowej.
• Konstruktywne wotum nieufności (art. 158) – wniosek co najmniej 46 posłów ze wskazaniem kandydata na premiera, uchwalany większością ustawowej liczby posłów; wotum nieufności wobec ministra (art. 159) – również większością ustawowej liczby posłów.
• Kontrola Sejmu: interpelacje, zapytania poselskie, pytania w sprawach bieżących (art. 115).
• Rząd ma inicjatywę ustawodawczą, wyłączną inicjatywę w sprawie ustawy budżetowej (art. 221) i może uznać projekt za pilny (art. 123).

Aspekt 3. Prezydent RP – parlament

• Prezydent zarządza wybory do Sejmu i Senatu i zwołuje pierwsze posiedzenie Sejmu.
• Skraca kadencję Sejmu obowiązkowo (gdy rząd nie uzyska wotum zaufania w trzecim „kroku”, art. 155 ust. 2) albo może ją skrócić, gdy ustawa budżetowa nie zostanie mu przedstawiona do podpisu w ciągu 4 miesięcy od przedłożenia projektu Sejmowi (art. 225).
• Ma inicjatywę ustawodawczą; podpisuje ustawy, może je zawetować (Sejm odrzuca weto większością 3/5 głosów w obecności co najmniej połowy ustawowej liczby posłów, art. 122 ust. 5) albo skierować do Trybunału Konstytucyjnego.
• Za zgodą Senatu może zarządzić referendum ogólnokrajowe (art. 125).
• Zgromadzenie Narodowe może – większością 2/3 ustawowej liczby członków – postawić prezydenta w stan oskarżenia przed Trybunałem Stanu (art. 145).
• Ratyfikacja niektórych umów międzynarodowych wymaga zgody wyrażonej w ustawie (art. 89).

Aspekt 4. Wniosek

W Polsce nie ma separacji władzy jak w USA, lecz model współpracy władz typowy dla systemów parlamentarnych. Odmiennie niż w USA występują m.in.: dualizm egzekutywy (prezydent i rząd), inicjatywa ustawodawcza egzekutywy, możliwość skrócenia kadencji parlamentu przez głowę państwa i odpowiedzialność polityczna rządu przed Sejmem.

Temat 2 – postępowanie karne (szkic)

Postępowanie karne reguluje ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. – Kodeks postępowania karnego (k.p.k.). Przepisy podano w stanie prawnym z daty egzaminu.

Aspekt 1. Zasady postępowania karnego

• nie ma przestępstwa bez ustawy i bez winy; prawo nie działa wstecz;
• domniemanie niewinności (art. 5 § 1 k.p.k.); niedające się usunąć wątpliwości rozstrzyga się na korzyść oskarżonego (art. 5 § 2);
• prawo do obrony, w tym do pomocy obrońcy, o czym trzeba pouczyć (art. 6);
• sąd karny samodzielnie rozstrzyga zagadnienia faktyczne i prawne – nie ma prawa precedensowego (art. 8);
• obowiązek wszczęcia i przeprowadzenia postępowania o czyn ścigany z urzędu (zasada legalizmu, art. 10).

Aspekt 2. Postępowanie przygotowawcze

• cel: ustalenie, czy popełniono przestępstwo i kto jest sprawcą, zebranie i zabezpieczenie dowodów dla sądu;
• strony: podejrzany i pokrzywdzony;
• formy: dochodzenie (w prostszych sprawach, często prowadzone przez policję) i śledztwo (głównie w sprawach należących do sądu okręgowego, prowadzone lub nadzorowane przez prokuratora);
• prokurator nadzoruje postępowanie i wydaje postanowienia oraz zarządzenia; możliwe jest skierowanie sprawy do mediacji;
• zakończenie: akt oskarżenia albo umorzenie postępowania.

Aspekt 3. Postępowanie przed sądem I instancji

• sądem I instancji jest sąd rejonowy albo – w sprawach wskazanych w ustawie, m.in. o zbrodnie – sąd okręgowy;
• akt oskarżenia wnosi oskarżyciel publiczny (prokurator) albo – w sprawach z oskarżenia prywatnego – pokrzywdzony jako oskarżyciel prywatny; w sprawach z oskarżenia publicznego pokrzywdzony może działać jako oskarżyciel posiłkowy;
• strona bierna: oskarżony i jego obrońca; w postępowaniu biorą udział także osoby niebędące stronami (np. świadkowie, biegli);
• skład orzekający: zwykle jeden sędzia albo sędzia i dwóch ławników; przewód sądowy, głosy stron, wyrokowanie;
• w niektórych sprawach sąd może wydać wyrok nakazowy bez rozprawy (postępowanie nakazowe).

Aspekt 4. Środki odwoławcze i nadzwyczajne środki zaskarżenia

• apelacja od wyroku i zażalenie na postanowienie – rozpatruje sąd II instancji (okręgowy albo apelacyjny); apelację wnosi się w terminie 14 dni od doręczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 445 § 1);
• kasacja – nadzwyczajny środek zaskarżenia od prawomocnego wyroku sądu odwoławczego kończącego postępowanie, rozpatrywany przez Izbę Karną Sądu Najwyższego; mogą ją wnieść strony (przez obrońcę lub pełnomocnika), a także m.in. Prokurator Generalny i Rzecznik Praw Obywatelskich;
• innym nadzwyczajnym środkiem jest wznowienie postępowania.

Temat 3 – ONZ wobec konfliktów (szkic)

Treści poniżej odpowiadają aspektom z zasad oceniania CKE (2020) i opisują stan z daty egzaminu.

Aspekt 1. Organy ONZ

• Rada Bezpieczeństwa: 5 członków stałych z prawem weta (USA, Rosja, Chiny, Wielka Brytania, Francja) i 10 niestałych wybieranych przez Zgromadzenie Ogólne na 2 lata. Ponosi główną odpowiedzialność za utrzymanie pokoju; może rozstrzygać spory, wprowadzać sankcje ekonomiczne i dyplomatyczne oraz zdecydować o użyciu sił zbrojnych. Jej rezolucje są prawnie wiążące; zapadają większością 9 z 15 głosów.
• Sekretarz Generalny: wybierany na 5 lat przez Zgromadzenie Ogólne na wniosek Rady Bezpieczeństwa (w 2020 r. – A. Guterres); pośredniczy w sporach międzynarodowych.
• Zgromadzenie Ogólne: reprezentowane są w nim wszystkie państwa członkowskie; sprawami rozbrojenia i bezpieczeństwa zajmuje się Pierwszy Komitet; uczestniczy w wyborze członków niestałych Rady i Sekretarza Generalnego; jego uchwały mają wobec państw charakter zaleceń.

Aspekt 2. Misje pokojowe

• misje utrzymania pokoju i wymuszania pokoju (z użyciem środków przymusu, z upoważnienia Rady Bezpieczeństwa);
• skład: personel wojskowy, policyjny i cywilny; zasady: bezstronność, zgoda stron, użycie siły tylko w obronie własnej i mandatu;
• zadania: ochrona ludności cywilnej, rozminowywanie, wsparcie rządów prawa i wyborów, rozbrojenie i demobilizacja;
• przykłady wymienione w zasadach oceniania: Europa – UNMIK (Kosowo), zakończone UNPROFOR; Azja – UNMOGIP, UNFICYP (Cypr), UNTSO, UNIFIL (Liban); Afryka – MINURSO, MONUSCO, UNMISS.

Aspekt 3. Inne działania ONZ

• zapobieganie konfliktom: „dobre usługi”, dyplomacja, misje polityczne i budowania pokoju (Komisja Budowania Pokoju);
• rozliczanie zbrodni: Międzynarodowe Trybunały Karne dla byłej Jugosławii i dla Rwandy; Międzynarodowy Trybunał Karny w Hadze (na podstawie Statutu Rzymskiego, działa od 2002 r.);
• pomoc uchodźcom – Wysoki Komisarz NZ do Spraw Uchodźców (UNHCR).

Aspekt 4. Aktywność Polski

• udział w operacjach pokojowych ONZ, np. UNIKOM (Irak/Kuwejt), UNDOF (Wzgórza Golan), UNIFIL (Liban), w byłej Jugosławii (np. UNMIBH, UNMIK);
• udział w operacjach NATO z mandatem ONZ: IFOR i SFOR (Bośnia i Hercegowina), KFOR (Kosowo), ISAF (Afganistan);
• niestałe członkostwo w Radzie Bezpieczeństwa – w latach 90. XX w. i w latach 2018–2019;
• T. Mazowiecki jako specjalny sprawozdawca Komisji Praw Człowieka ONZ w byłej Jugosławii w latach 90.;
• od 1995 r. w Warszawie działa Ośrodek Informacji ONZ.