Zadanie 31

Strona arkusza CKE z trescia zadania

Powiększ

Rozwiazanie - TEMAT 1 (rozwiniecie wzorcowe)

Wprowadzenie - dwa modele

Model prezydencjalny (USA) opiera sie na zasadzie separacji wladz zaproponowanej przez Montesquieu i zinstytucjonalizowanej w Konstytucji USA 1787 przez Ojcow Zalozycieli (Hamilton, Madison, Jay - The Federalist Papers). Charakterystyczne cechy:

1. Separacja organizacyjna - osobne wybory prezydenta (kolegium elektorow) i Kongresu (wybory bezposrednie).
2. Separacja funkcjonalna - zakaz laczenia funkcji deputowanego i czlonka gabinetu; sekretarze sa odpowiedzialni TYLKO przed prezydentem.
3. Separacja kompetencyjna - prezydent NIE moze rozwiazac Kongresu; Kongres NIE moze obalic prezydenta przez wotum nieufnosci (tylko impeachment, ktory wymaga 2/3 glosow Senatu - praktycznie niemozliwy).
4. Wzajemne checks and balances: prezydent veto na ustawy, Kongres zatwierdza nominacje i traktaty.

Model parlamentarno-gabinetowy (Polska) opiera sie na trojpodziale wladzy (art. 10 Konstytucji RP) ALE z silnymi mechanizmami wspolzaleznosci i wzajemnej kontroli politycznej miedzy organami.

Zaleznosc Prezydent RP - Rada Ministrow

W odroznieniu od USA (gdzie prezydent JEST egzekutywa):

Powolanie rzadu (art. 154-155 Konstytucji RP):

• Prezydent desygnuje premiera, ktory proponuje sklad rzadu.
• Prezydent powoluje rzad i odbiera od niego przysiage.
• Sejm w ciagu 14 dni udziela wotum zaufania (wiekszosc bezwzgledna).
• Jezeli sie nie uda: druga procedura (Sejm wybiera sklad, prezydent powoluje), potem trzecia (znowu prezydent), potem skrocenie kadencji.

Rola prezydenta wobec rzadu:

• NIE jest szefem rzadu - to wyrazna roznica wobec USA.
• Pelni funkcje arbitra miedzy organami wladzy (art. 126).
• W sprawach szczegolnych moze zwolac Rade Gabinetowa (rzad pod przewodnictwem prezydenta) - ale RG nie ma kompetencji rzadu (art. 141).
• Wspoluczestniczy w polityce zagranicznej i obronnej (zwierzchnik sil zbrojnych - art. 134).
• Niektore akty wymagaja kontrasygnaty Prezesa Rady Ministrow (art. 144 ust. 2) - wykluczone z aktow osobistych prezydenta.

Zaleznosc Prezydent RP - Parlament

W USA: separacja, brak wzajemnej kontroli politycznej. W Polsce:

Prezydent → Parlament:

• Inicjatywa ustawodawcza (art. 118 ust. 1) - prezydent moze proponowac ustawy.
• Veto zawieszajace (art. 122 ust. 5) - Sejm odrzuca 3/5 glosami (w obecnosci 1/2 ustawowej liczby poslow). Veto absolutne (jak w USA) NIE istnieje.
• Wniosek do TK o zbadanie konstytucyjnosci (art. 122 ust. 3).
• Skrocenie kadencji Sejmu w okreslonych przypadkach (art. 98 ust. 4):
  • gdy Sejm nie udzieli wotum zaufania w 3. procedurze (art. 154 ust. 3);
  • gdy Sejm nie uchwali ustawy budzetowej w 4 mies. (art. 225).

Parlament → Prezydent:

• Wybor prezydenta przez Naród (NIE przez parlament - to ROZNICA wobec niektorych innych modeli parlamentarnych jak Niemcy);
• Trybunał Stanu - Zgromadzenie Narodowe (Sejm+Senat) postanawia o postawieniu prezydenta przed TS 2/3 glosami ustawowej liczby ZN (art. 145 ust. 2). Zawieszenie obowiazkow.
• Sejm i Senat (jako ZN) sluchaja oredzia prezydenta.

Zaleznosc Rada Ministrow - Parlament

TO NAJWIEKSZA ROZNICA wobec USA.

W USA: rzad NIE odpowiada przed Kongresem (sekretarze tylko przed prezydentem).

W Polsce: rzad jest POLITYCZNIE ODPOWIEDZIALNY przed Sejmem:

1. Wotum zaufania (art. 160) - premier sam stawia pytanie zaufania, glosowanie zwykla wiekszoscia.

2. Wotum nieufnosci konstruktywne (art. 158):

   • 46 poslow podpisuje wniosek;
   • wskazanie kandydata na nowego premiera;
   • wiekszosc ustawowa liczby poslow (231+);
   • obecna formula chroni przed kryzysem rzadowym (kanclerska wersja).

3. Wotum nieufnosci wobec ministra (art. 159) - wiekszosc ustawowa.

4. Interpelacje, zapytania, pytania (art. 115) - bieżaca kontrola Sejmu.

5. Komisje sledcze (art. 111) - powolywane przez Sejm.

Konkluzja - separacja vs wspolzaleznosc

Cecha	USA (prezydencjalny)	Polska (parlamentarno-gabinetowy)
Wybor prezydenta	Posredni (kolegium elektorow)	Bezposredni
Szef egzekutywy	Prezydent	Premier
Odpowiedzialnosc rzadu	Tylko przed prezydentem	Przed Sejmem (wotum nieufnosci)
Rozwiazanie parlamentu	NIEMOZLIWE	Mozliwe w okreslonych przypadkach
Usuniecie prezydenta	Impeachment (2/3 Senatu)	Trybunal Stanu (2/3 ZN)
Veto	Absolutne (z dwie trzecie Kongresu mozna obalic)	Zawieszajace (3/5 Sejmu)
Kontrasygnata	Brak	Tak (czesc aktow prezydenta wymaga kontrasygnaty premiera)
Charakter relacji	Separacja	Wzajemne kontrole, wspolzaleznosc

WNIOSEK: W Polsce nie zastosowano amerykanskiego modelu prezydencjalnego z separacja wladz, lecz model parlamentarno-gabinetowy ze zracjonalizowanym parlamentaryzmem. Charakteryzuje go bogactwo wzajemnych zaleznosci miedzy Prezydentem, Rada Ministrow i parlamentem - czego w USA brak, gdzie obowiazuje sztywna separacja.

Rozwiazanie - TEMAT 2 (szkic)

Postepowanie karne w Polsce reguluje Kodeks postepowania karnego (KPK) z 6 czerwca 1997 r.

I. Postepowanie przygotowawcze

Dwa typy:

• Dochodzenie - prowadzi policja (pod nadzorem prokuratora), w sprawach mniej powaznych (do 5 lat pozbawienia wolnosci). Termin: 2 miesiace, przedluzalne.
• Sledztwo - prowadzi prokurator, w sprawach powazniejszych (zbrodnie + niektore wystepki). Termin: 3 miesiace, przedluzalne.

Zasady fazy przygotowawczej:

• Domniemanie niewinnosci (art. 5 KPK);
• Prawo do obrony (art. 6 KPK) - dostep do adwokata;
• In dubio pro reo - watpliwosci na korzysc oskarzonego;
• Mozliwosc zatrzymania (do 48h) i tymczasowego aresztowania (na wniosek prokuratora przez sad - do 3 miesiecy z mozliwoscia przedluzenia).

Zakonczenie:

• Akt oskarzenia (gdy zebrano dowody i sprawca ustalony);
• Umorzenie (brak dowodow, brak winy, smierć podejrzanego, przedawnienie itp.);
• Warunkowe umorzenie (gdy spelnione warunki - zwykle 1 raz w zyciu, kara do 5 lat).

II. Postepowanie sadowe I instancji

Wlasciwosc:

• Sad Rejonowy - wystepki (do 8 lat) + niektore zbrodnie;
• Sad Okregowy - zbrodnie + niektore wystepki (np. zabicie nieumyslne, gwalt zbiorowy).

Przebieg:

1. Otwarcie rozprawy;
2. Odczytanie aktu oskarzenia;
3. Przesluchanie oskarzonego;
4. Przesluchanie swiadkow i bieglych;
5. Stronicze wnioski koncowe (prokurator, oskarzyciel posilkowy, obronca, oskarzony);
6. Narada sadu;
7. Wyrok (skazujacy / uniewinniajacy / umorzenie / warunkowe umorzenie).

III. Apelacja

• Termin: 14 dni od doreczenia wyroku z uzasadnieniem (art. 445 KPK);
• Sad odwolawczy: Sad Okregowy (od wyroku Rejonowego) lub Sad Apelacyjny (od wyroku Okregowego);
• Reformatio in peius - zakaz pogorszenia sytuacji oskarzonego (gdy apeluje tylko on);
• Wyrok II instancji: utrzymujacy, uchylajacy, zmieniajacy.

IV. Kasacja

• Nadzwyczajny srodek odwolawczy (art. 519 KPK);
• Tylko od prawomocnych wyrokow II instancji;
• Do Sadu Najwyzszego - Izba Karna;
• Wnoszacy: strony, Prokurator Generalny, Rzecznik Praw Obywatelskich;
• Zarzuty: tylko rai (bardzo powazne uchybienia + ograniczone zarzuty wzgledne);
• Termin: 30 dni od prawomocnosci.

V. Wznowienie postepowania

• Art. 540 KPK;
• Nadzwyczajny srodek;
• Wlasciwosc: SN;
• Przeslanki: nowe fakty/dowody, blad w postepowaniu, falszywy dowod itd.

Rozwiazanie - TEMAT 3 (szkic)

I. Organy ONZ i ich kompetencje w sprawach pokoju

Rada Bezpieczenstwa (Karta NZ rozdz. V-VII):

• 5 stalych czlonkow z prawem veto: USA, Wielka Brytania, Francja, Rosja (po ZSRR), Chiny;
• 10 niestalych (wybieranych przez ZO na 2 lata);
• Glowna odpowiedzialnosc za pokoj i bezpieczenstwo (art. 24 Karty);
• Moze nakladac sankcje (gospodarcze, dyplomatyczne, militarne) - art. 41-42 Karty;
• Moze autoryzowac operacje pokojowe;
• Moze powolac trybunaly miedzynarodowe ad hoc.

Zgromadzenie Ogolne:

• Wszystkie panstwa czlonkowskie ONZ (193);
• Rekomendacje (nie wiazace);
• “Uniting for Peace” Resolution (1950) - mozliwosc dzialania przy paralizie RB.

Sekretarz Generalny:

• “Glowna twarz” ONZ;
• “Dobre uslugi”, mediacje;
• Antonio Guterres (od 2017).

Miedzynarodowy Trybunal Sprawiedliwosci (MTS, Haga):

• Spory miedzy panstwami;
• Opinie doradcze.

II. Glowne formy dzialania ONZ w ostatnim 30-leciu (1990-2020)

Operacje pokojowe (peacekeeping):

• “Blue helmets” (niebieskie helmy) - sily ONZ;
• Aktualnie ok. 12-14 misji jednoczesnie;
• Przyklady: UNFICYP (Cypr), UNIFIL (Liban), MINUSMA (Mali), MONUSCO (DR Konga), MINUSCA (RŚrod), UNAMID (Sudan/Darfur), MINURSO (Sahara Zachodnia), UNMISS (Sudan Pld).

Trybunaly miedzynarodowe ad hoc:

• ICTY (b. Jugoslawia, 1993-2017);
• ICTR (Ruanda, 1994-2015);
• Specjalny Trybunal dla Sierra Leone;
• Pozniej zinstytucjonalizowane: Miedzynarodowy Trybunal Karny (MTK, statut rzymski 1998).

Sankcje:

• Rosja (po inwazji na Ukraine, ale veto - sankcje przez UE/USA bilateralne);
• Korea Polnocna (programy nuklearne);
• Iran (program nuklearny);
• Libia (Kaddafi);
• Wczesniej Irak, Jugoslawia.

Pomoc humanitarna:

• UNHCR (uchodzcy);
• UNICEF (dzieci);
• WFP (wyzywienie - Nagroda Nobla 2020);
• OCHA (koordynacja);
• WHO (zdrowie).

Mediacje i dyplomacja:

• Roznorodne procesy pokojowe (kolumbijski FARC 2016, etiopski 2019);
• Wysiljnicy SG.

III. Aktywnosc Polski w ONZ

Polska jako czlonek-zalozyciel ONZ (1945) jest aktywna w wielu wymiarach:

Niestaly czlonek RB:

• 1946-1947 (lacznie z 1947-1948 - czesto wymieniane jako 5 razy razem do 2018);
• 1960;
• 1970-1971;
• 1982-1983;
• 1996-1997;
• 2018-2019 (ostatnia kadencja).

Misje pokojowe ONZ z udzialem Polski:

• UNDOF (Wzgorza Golan, Syria/Izrael) - od 1974 r.;
• UNIFIL (Liban) - od 1992 r.;
• UNPROFOR (b. Jugoslawia) - lata 90.;
• MONUSCO (DR Konga);
• MINUSMA (Mali);
• UNAMA (Afganistan - choc NATO).

Polacy uczestniczyli w wielu misjach jako obserwatorzy wojskowi i czlonkowie sztabow.

Inicjatywy w RB ONZ w czasie kadencji 2018-2019:

• Rezolucje dot. praw czlowieka;
• Inicjatywy ws. ochrony dziedzictwa;
• Zapobieganie ludobojstwu;
• Wsparcie dla Ukrainy;
• Sankcje wobec Korei Pln.

Ludzie z Polski w ONZ:

• Krzysztof Skubiszewski (mediator UNHCR po przemianach 1989);
• Marek Belka (ekonomista, czesto wspolpracujacy z ONZ);
• Adam Daniel Rotfeld (specjalny doradca SG);
• Polscy diplomataci kierujacy misjami.

Wnioski:

Polska jest aktywnym czlonkiem ONZ z dlugiem tradycji - od zaangazowania w wielu misjach pokojowych, przez kadencje w RB, az po inicjatywy dyplomatyczne. ONZ pozostaje glownym forum, w ktorym Polska realizuje swoje cele polityki zagranicznej w wymiarze globalnym.