Zadanie 30

Jak CKE ocenia wypracowanie (0–12 p.). Egzaminator najpierw przypisuje pracy wartość merytoryczną na poziomie III (12 p.), II (8 p.) lub I (4 p.). Potem ocenia trzy kryteria: poprawność merytoryczną, selekcję informacji oraz język, styl i kompozycję – za każde kryterium zrealizowane na poziomie wyższym / niższym niż poziom wartości merytorycznej zdający dostaje 1 p. więcej / mniej. Poziom II wymaga pełnego scharakteryzowania trzech aspektów (albo dwóch w pełni i dwóch częściowo), poziom I – jednego w pełni i jednego częściowo (albo trzech częściowo). Przy wartości merytorycznej 0 p. pozostałych kryteriów się nie ocenia.

TEMAT 1 – aspekty z zasad oceniania CKE (poziom III):

1. Wybory i odwoływanie organów stanowiących gminy, powiatu i województwa: czynne i bierne prawo wyborcze; od 2018 r. kadencja pięcioletnia (wcześniej czteroletnia); ordynacja większościowa w gminach do 20 tys. mieszkańców i proporcjonalna w pozostałych gminach i na wyższych szczeblach; referenda w sprawie odwołania rad i sejmików.
2. Wybory organów wykonawczych: czynne i bierne prawo wyborcze; od 2018 r. kadencja pięcioletnia z możliwością tylko jednej reelekcji (wcześniej czteroletnia bez ograniczeń); wybór wójta (burmistrza, prezydenta miasta) większościowy, z dwiema turami, a przy jednym kandydacie – głosowanie za/przeciw, gdy nie ma kandydata – wybór przez radę gminy; starostów, marszałków i zarządy wybierają organy stanowiące; referenda w sprawie odwołania wójtów, burmistrzów i prezydentów miast.
3. Inne formy demokracji bezpośredniej: rodzaje referendów lokalnych, warunki ważności i wiążącego charakteru wyników, referendum z inicjatywy organu stanowiącego lub mieszkańców; budżet obywatelski; obywatelska inicjatywa uchwałodawcza.
4. Formy wynikające z innych praw politycznych: udział w posiedzeniach organów stanowiących, petycje, zgromadzenia mające wpłynąć na decyzje organów samorządu, zrzeszenia działające w sprawach lokalnych i regionalnych, odwołania od decyzji administracyjnych organów samorządu i skargi do wojewódzkiego sądu administracyjnego.

TEMAT 2 – aspekty z zasad oceniania CKE (poziom III):

1. Modele systemu parlamentarnego: Wielka Brytania – klasyczny system parlamentarno-gabinetowy, który dzięki zwykle dwupartyjnemu układowi przybiera postać gabinetowo-parlamentarną (rząd z większością w Izbie Gmin ma przewagę nad parlamentem); RFN – system kanclerski (silna pozycja szefa rządu, stabilność dzięki konstruktywnemu wotum nieufności); Francja – system parlamentarno-prezydencki (odpowiedzialność rządu przed parlamentem, ale szczególna pozycja prezydenta, który przewodniczy Radzie Ministrów).
2. Parlamenty: wszystkie dwuizbowe, z bikameralizmem asymetrycznym (najsilniejszym w Wielkiej Brytanii); izby pierwsze z wyborów powszechnych (Wielka Brytania – większość względna w okręgach jednomandatowych; Francja – okręgi jednomandatowe, zwykle dwie tury; RFN – próg 5% i dwa głosy wyborcy, w tym jeden na kandydata w okręgu jednomandatowym); izby drugie nie pochodzą z wyborów powszechnych (Senat francuski – wybory pośrednie, Bundesrat – przedstawiciele rządów krajów związkowych, Izba Lordów – parowie dziedziczni, dożywotni i lordowie duchowni); funkcję kontrolną pełnią głównie izby pierwsze; monarcha jako część legislatywy, gabinet cieni w Wielkiej Brytanii.
3. Głowa państwa: w Wielkiej Brytanii i RFN – uprawnienia ceremonialno-reprezentacyjne; we Francji prezydent kieruje polityką zagraniczną i bezpieczeństwa oraz przewodniczy Radzie Ministrów; monarcha w Wielkiej Brytanii, prezydent RFN wybierany pośrednio przez Zgromadzenie Federalne, prezydent Francji – w wyborach powszechnych (różny stopień legitymizacji).
4. Rządy: silny rząd brytyjski (jednopartyjna większość), we Francji ordonanse; w RFN konstruktywne wotum nieufności i odpowiedzialność ministrów przed kanclerzem; w Wielkiej Brytanii i RFN członkowie rządu to często parlamentarzyści, we Francji obowiązuje niepołączalność mandatu deputowanego z funkcją w rządzie; pozycja premiera Francji zależy od tego, czy jest z tego samego obozu co prezydent (koabitacja).

TEMAT 3 – aspekty z zasad oceniania CKE (poziom III):

1. Specyfika aktów: Konstytucja ma najwyższą moc, inne akty muszą być z nią zgodne; ustawa budżetowa obowiązuje przez rok budżetowy i określa dochody i wydatki państwa.
2. Inicjatywa: ustawa o zmianie Konstytucji – co najmniej 1/5 ustawowej liczby posłów, Senat lub Prezydent (te podmioty mogą też żądać referendum, gdy zmiana dotyczy rozdziałów I, II lub XII); ustawa zwykła – Senat, Prezydent, Rada Ministrów, co najmniej 15 posłów (także komisja sejmowa) i co najmniej 100 tys. obywateli; ustawa budżetowa – wyłącznie Rada Ministrów, najpóźniej 3 miesiące przed rozpoczęciem roku budżetowego.
3. Sejm i Senat: każda procedura zaczyna się w Sejmie; pierwsze czytanie projektu zmiany Konstytucji i ustawy budżetowej zawsze na posiedzeniu plenarnym; zmiana Konstytucji wymaga większości 2/3 w Sejmie, ustawa zwykła – zwykłej większości; Senat przy ustawie zwykłej ma 30 dni (poprawki lub odrzucenie), przy budżetowej – 20 dni i tylko poprawki, przy zmianie Konstytucji może ustawę przyjąć lub nie przyjąć (w ciągu 60 dni).
4. Prezydent: ustawę zwykłą podpisuje w ciągu 21 dni, może ją zawetować lub skierować do Trybunału Konstytucyjnego; ustawy budżetowej nie może zawetować, a termin na podpis lub wniosek do TK wynosi 7 dni; jeśli w ciągu 4 miesięcy od złożenia projektu ustawa budżetowa nie zostanie mu przedstawiona do podpisu, może w ciągu 14 dni zarządzić skrócenie kadencji Sejmu; ustawę o zmianie Konstytucji podpisuje w ciągu 21 dni; w każdym przypadku zarządza ogłoszenie ustawy w Dzienniku Ustaw.