Zadanie 18
Matura z biologii, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: X.5 — ochrona różnorodności biologicznej, gatunki inwazyjne.
X.6 — międzynarodowe konwencje ochronne.
Treść zadania
Wizon (Neogale vison) to gatunek drapieżnego ssaka z rodziny łasicowatych. Wizon ma naturalny zasięg występowania ograniczony do Stanów Zjednoczonych i Kanady. Dziko żyjąca populacja wizonów w północno-zachodniej Polsce powstała prawdopodobnie od wizonów zbiegłych z miejscowych ferm hodowlanych w latach 80. XX wieku.
Wizon jest drapieżnikiem. Skład jego diety wykazuje znaczne zróżnicowanie w zależności od obszaru i pory roku – wizon adaptuje się do zmian w dostępności poszczególnych ofiar. W końcu lat 90. ubiegłego wieku na terenie obecnego Parku Narodowego „Ujście Warty" przeprowadzono badania drapieżnictwa wizonów na ptakach wodnych. Okazało się, że na wiosnę i w lecie ptaki stanowiły 45–60% biomasy skonsumowanej przez wizony na terenie zbiornika zalewowego oraz 35–46% na jego obrzeżach. Odnotowano wyraźny spadek sukcesu lęgowego gęsi gęgawy, a najczęstszą przyczyną strat lęgów okazały się wizony.
Na poniższych mapach przedstawiono odsetek obwodów łowieckich w poszczególnych powiatach północno-zachodniej Polski, w których odnotowano obecność wizona w latach 2003 i 2009.
Na podstawie: www.rfosigw.gov.pl
Zadanie 18. (0–2)
Określ, które z poniższych kryteriów gatunku inwazyjnego spełnia w przypadku wizona w północno-zachodniej Polsce. Zaznacz T, jeśli kryterium jest spełnione, albo N – jeśli nie jest spełnione.
| # | Kryterium | T / N |
|---|---|---|
| 1. | Gatunek jest obcego pochodzenia. | T / N |
| 2. | Gatunek rozprzestrzenia się na obszarach położonych poza naturalnym zasięgiem swojego występowania. | T / N |
| 3. | Gatunek ma negatywny wpływ na rodzimą florę lub faunę. | T / N |
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
18.1. Kryteria gatunku inwazyjnego — wizon spełnia wszystkie:
| # | Kryterium | Wizon? |
|---|---|---|
| 1 | Gatunek jest obcego pochodzenia | T |
| 2 | Rozprzestrzenia się poza naturalnym zasięgiem | T |
| 3 | Ma negatywny wpływ na rodzimą florę/faunę | T |
Uzasadnienia:
T — naturalne pochodzenie wizona = Ameryka Północna (USA + Kanada). W Polsce + Europie = gatunek obcy (sprowadzony do hodowli futerkowej w XX w.).
T — wizon dziko się rozprzestrzenia w Polsce po ucieczce z ferm. Mapy 2003 vs 2009 pokazują rosnący zasięg (kolonizacja kolejnych powiatów). Występuje już w połowie Polski.
T — wizon ma negatywny wpływ na rodzimą faunę:
- Spadek populacji rodzimej norki europejskiej (Mustela lutreola) — wyparta z większości Europy przez konkurencję.
- Drapieżnictwo na ptakach wodnych (kaczki, perkozy, mewy) — spadek lęgów.
- Drapieżnictwo na płazach — kijanki, dorosłe żaby/ropuchy w stawach.
- Drapieżnictwo na drobnych gryzoniach — szczury wodne, karczowniki, raki.
- Konkurencja z wydrą o pokarm i siedlisko.
Wszystkie 3 kryteria spełnione → wizon = gatunek inwazyjny (alien invasive species, IAS).
Definicja inwazyjna (Unia Europejska, Konwencja o Bioróżnorodności):
- Obcy (sprowadzony przez człowieka lub przybyły naturalnie z innego kontynentu).
- Naturalizowany (skutecznie rozmnaża się + rośnie populacja).
- Inwazyjny (negatywny wpływ ekologiczny lub gospodarczy).
Wizon spełnia wszystkie trzy → prawnie chroniony przed handlem (Rozporządzenie UE 1143/2014, lista gatunków inwazyjnych unijnego ryzyka).
Pułapka — pomylenie wizona z norką europejską. Norka europejska (Mustela lutreola) = rodzima w Europie, krytycznie zagrożona (~95% populacji zniknęło). Wizon = inwazyjny, dziki w Europie z hodowli amerykańskiej.
Pułapka — odpowiedź "tylko 2 z 3 kryteriów". Klucz: wizon spełnia wszystkie 3 (obcy + rozprzestrzenia się + szkodzi). Definicja inwazyjnego = wszystkie 3 razem.
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — gatunki inwazyjne
| Etap | Definicja | Przykład |
|---|---|---|
| Obcy (alien) | Sprowadzony przez człowieka spoza naturalnego zasięgu | Wizon w Europie, robinia akacjowa |
| Naturalizowany | Skutecznie rozmnaża się w nowym środowisku | Wiele introdukowanych gat. |
| Inwazyjny (invasive) | Obcy + szybko rosnący + negatywny wpływ | Wizon, barszcz Sosnowskiego, niecierpek gruczołowaty |
Inwazyjność = subset obcych. Nie każdy obcy jest inwazyjny (np. wiele roślin uprawnych = obce, nieinwazyjne).
Najgroźniejsze gatunki inwazyjne w Polsce
Rośliny:
- Barszcz Sosnowskiego (Heracleum sosnowskyi) — sok fototoksyczny, oparzenia.
- Niecierpek gruczołowaty (Impatiens glandulifera) — nad rzekami.
- Rdestowiec ostrokończysty (Reynoutria japonica) — niszczy infrastrukturę.
- Robinia akacjowa (Robinia pseudoacacia) — wypiera rodzime drzewa.
Zwierzęta:
- Wizon (norka amerykańska) — wypiera rodzime drapieżniki.
- Szop pracz (Procyon lotor) — pochodzenie USA.
- Jenot (Nyctereutes procyonoides) — z Azji Wschodniej.
- Rak pręgowaty (Faxonius limosus) — przenosi dżumę raczą.
Mechanizm: dlaczego wizon jest inwazyjny?
Naturalna nisza w Ameryce Północnej: bagienne i wodne ekosystemy. Drapieżnik wodno-lądowy.
Hodowla futerkowa w Europie od XX w. — sprowadzony do produkcji futer (mink coat). Polska, Dania, Holandia, Polska — duże hodowle.
Ucieczki z ferm + celowe uwolnienia (przez aktywistów, ale też przypadkowe) → wizon zaczyna żyć dziko w Europie.
Dlaczego “wygrywa”?:
- Mniejsza naturalnych drapieżników w Europie (nie wyewoluowali wraz z nim).
- Większy od rodzimej norki europejskiej (przewaga w konkurencji).
- Plastyczność diety — zjada wszystko (ryby, ptaki, płazy, jaja, gryzonie).
- Wysoka rozrodczość (5-6 potomków rocznie).
Skutki:
- Norka europejska (Mustela lutreola) — kiedyś szeroko rozpowszechniona w Europie, dziś krytycznie zagrożona (~5% historycznego zasięgu, głównie Rosja + Hiszpania + Estonia). Wyparta przez wizona.
- Spadek ptaków wodnych — kaczki, perkozy, mewy. Wizon zjada jaja + pisklęta.
- Spadek płazów.
Mechanizm: zwalczanie wizona
Działania ochronne w Polsce:
- Odstrzał w okresie polowań (wizon = gatunek łowny).
- Pułapki żywołowne — przy stawach hodowlanych, rezerwatach.
- Bariery wokół hodowli (zapobieganie ucieczkom).
- Edukacja — wizon NIE jest gatunkiem chronionym; należy zgłaszać do służb leśnych.
Skuteczność: ograniczona — populacja wciąż rośnie. Wymaga koordynacji międzynarodowej (wizon przekracza granice).
Punktacja CKE
- 18. 2 pkt — wszystkie 3 odpowiedzi (T, T, T). 1 pkt za 2/3.
Po co to umieć
Gatunki inwazyjne to drugie największe zagrożenie dla bioróżnorodności (po utracie siedlisk). IPBES (2019):
- ~37 000 obcych gatunków na świecie.
- ~3 500 jest inwazyjnych.
- Roczne koszty globalne: ~423 mld USD.
Polski wymóg prawny: rozporządzenie UE 1143/2014:
- Lista gatunków inwazyjnych unijnego ryzyka (~88 gat.).
- Wizon na liście — zakaz importu, sprzedaży, hodowli (z wyjątkami).
- Polska musi prowadzić monitoring + zwalczanie.
Historia introdukcji wizona:
- 1929 — pierwsza hodowla w Norwegii.
- 1953 — pierwsze ucieczki z ferm w Wielkiej Brytanii.
- 1980s — Polska: ekspansja po ucieczkach z ferm w lubuskim + zachodniopomorskim.
- 2009 — wizon w połowie powiatów Polski.
- 2020 — wizon wszędzie w Polsce, gęsta populacja na zachodzie + północy.
Inne ssaki inwazyjne:
- Mongoose Indyjski (w Karaibach, Hawajach) — wybito rodzime gady, ptaki.
- Lis rudy w Australii — wytępił marsupials.
- Króliki w Australii — szkodniki rolnictwa.
Hodowla futer w Polsce — zakończona w 2020 (zakaz hodowli norek, lisów, kun, jenotów). Wcześniej Polska była 3. producentem futer norkowych w UE. Ucieczki podczas zamykania ferm zwiększyły populację dziką.
Norka europejska — najbardziej zagrożony drapieżnik Europy. IUCN Red List: Critically Endangered (CR). Programy reintrodukcji w Estonii + Hiszpanii (Spanish Mink Project). Ale bez zwalczania wizona — bezskuteczne.
Podobne zadania
ochrona przyrody, reintrodukcja, różnorodność genetyczna, CITES, szpak balijski, endemity
Zadanie 19 (2 pkt)
maj 2025 • PR
Szpak balijski (*Leucopsar rothschildi*), przedstawiony na fotografii, jest krytycznie zagrożonym gatunkiem, zamieszkującym wyłącznie wyspę Bali, położoną w południowo-wschodniej Azji. Według szacunków naukowców, na początku XX wieku w naturalnym środowisku żyło 300-900 osobników, a w 1990 roku na wolności stwierdzono już tylko 15 osobników. Przyczyną wymierania tego ptaka jest degradacja jego siedlisk, połączona z kłusownictwem, mającym na celu zaopatrywanie handlarzy na rynku ptaków śpiewających. W celach ochronnych ten gatunek został ujęty w załączniku I konwencji waszyngtońskiej (CITES). Szpak balijski jest objęty programami hodowlanymi nie tylko w lokalnych ośrodkach na Bali, ale także w wielu ogrodach zoologicznych na całym świecie, m.in. w Stanach Zjednoczonych i w Europie. Część ptaków rozmnożonych w niewoli jest uwalniana do ich naturalnego środowiska w celu odtworzenia dzikiej populacji na wyspie Bali. Skuteczna reintrodukcja szpaka balijskiego jest szansą na ocalenie tego rzadkiego gatunku. Na podstawie: datazone.birdlife.org; gbif.org; S. (Bas) van Balen i in., *Status and Distribution of the Endemic Bali Starling Leucopsar rothschildi*, „Oryx" 34(3), 2000. Fotografia: Cburnett. ### Zadanie 19.1. (0-1) Wyjaśnij, dlaczego podczas reintrodukcji szpaka balijskiego powinny być uwalniane osobniki pochodzące nie tylko z lokalnych programów hodowlanych, lecz także z różnych ogrodów zoologicznych. W odpowiedzi uwzględnij genetykę populacji. ### Zadanie 19.2. (0-1) Przedstaw znaczenie wpisania szpaka balijskiego do załącznika I konwencji waszyngtońskiej (CITES) dla skutecznej ochrony tego gatunku.
ochrona przyrody, płazy, masowe wymieranie, CITES, konwencja Waszyngtońska
Zadanie 20 (2 pkt)
maj 2024 • PR
### Zadanie 20. W drugiej połowie XX wieku naukowcy zwrócili uwagę na globalne zmniejszanie się liczebności populacji płazów. Badacze zgodnie określają obecny trend jako szóste masowe wymieranie zwierząt o globalnym zasięgu. Badania prowadzone w Polsce wskazują kilka czynników negatywnie wpływających na liczebność płazów. Jednym z nich jest osuszanie naturalnych siedlisk płazów. *Na podstawie: naukadlaprzyrody.pl* ### Zadanie 20.1. (0–1) Wykaż, że osuszanie siedlisk ma negatywny wpływ na liczebność płazów w Polsce. ### Zadanie 20.2. (0–1) Który z dokumentów i form ochrony przyrody reguluje zasady handlu gatunkami zagrożonymi wyginięciem? Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych. **A.** Agenda 21 **B.** Konwencja o Różnorodności Biologicznej **C.** Konwencja Waszyngtońska – CITES **D.** Natura 2000
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ekologia, gatunki inwazyjne, norka amerykańska, ochrona przyrody" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl