Zadanie 17
Matura z biologii, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: XVIII. Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona. Zdający: 2) wykazuje wpływ działalności człowieka […] na różnorodność biologiczną; 4) uzasadnia konieczność stosowania różnych form ochrony przyrody […].
Treść zadania
Przedstawiony na fotografii w arkuszu rezerwat „Zbocza Płutowskie” utworzono w 1963 roku na prawym zboczu doliny dolnej Wisły. Celem podjętych działań była ochrona muraw kserotermicznych oraz związanych z nimi światło- i ciepłolubnych gatunków roślin. Przed utworzeniem rezerwatu na całej powierzchni zboczy przeważały zbiorowiska muraw, które były wykorzystywane gospodarczo – koszono trawę i prowadzono wypas bydła. W ciągu 40 lat od utworzenia rezerwatu i od zaprzestania użytkowania gospodarczego zaobserwowano zmiany w składzie roślinności, związane z wkraczaniem gatunków krzewiastych i gatunków azotolubnych.
W 2000 roku na terenie rezerwatu zaczęto wypasać owce. Obok pozytywnych efektów tego eksperymentu – utrzymanie się w wypasanych miejscach dużych płatów muraw kserotermicznych – zauważono także jego negatywne skutki, m.in. zwiększenie erozji gleby i znaczny wzrost udziału wilczomlecza sosnki (Euphorbia cyparissias) – gatunku, którego owce nie zjadają ze względu na gorzki smak. Zbyt intensywny wypas, który trwa przez cały sezon wegetacyjny, może po dłuższym czasie być przyczyną także zubożenia gatunkowego muraw i ograniczenia kwitnienia.
Na podstawie: L. Rutkowski i in., Stan zachowania i przekształcenia szaty roślinnej wybranych rezerwatów nad dolną Wisłą, w: Wycieczki geobotaniczne. Region Kujawsko-Pomorski, Toruń 2004; parki.kujawsko-pomorskie.pl; źródło fotografii: Wikimedia Commons.
Zadanie 17.1. (0–2)
Oceń, czy poniższe stwierdzenia dotyczące roślinności muraw kserotermicznych znajdujących się w rezerwacie „Zbocza Płutowskie” są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F – jeśli jest fałszywe.
| # | Stwierdzenie | P / F |
|---|---|---|
| 1. | Murawy kserotermiczne w rezerwacie „Zbocza Płutowskie” są ekosystemami, których utrzymanie wymaga działalności człowieka. | P / F |
| 2. | Na murawach kserotermicznych w rezerwacie „Zbocza Płutowskie” po zaprzestaniu użytkowania gospodarczego doszło do zmian składu gatunkowego ekosystemu. | P / F |
| 3. | Umiarkowane użytkowanie gospodarcze muraw kserotermicznych w rezerwacie „Zbocza Płutowskie” jest działaniem umożliwiającym zachowanie typowego składu gatunkowego muraw kserotermicznych. | P / F |
Zadanie 17.2. (0–1)
Wyjaśnij, dlaczego zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy wpłynęło negatywnie na roślinność muraw kserotermicznych.
Zadanie 17.3. (0–2)
Zaznacz dwa przykłady działań z zakresu ochrony czynnej muraw kserotermicznych.
A. Regularna głęboka orka. B. Wycinka drzew i krzewów. C. Kontrolowany wypas zwierząt. D. Wprowadzenie do rezerwatu roślin uprawnych. E. Nawożenie muraw kserotermicznych związkami azotowymi.
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
17.1.
| # | Stwierdzenie | Ocena |
|---|---|---|
| 1 | Murawy są ekosystemami półnaturalnymi, których utrzymanie wymaga działalności człowieka | P |
| 2 | Po zaprzestaniu użytkowania doszło do zmian składu gatunkowego | P |
| 3 | Umiarkowane użytkowanie umożliwia zachowanie typowego składu gatunkowego | P |
Wszystkie 3 stwierdzenia = P (wszystkie prawdziwe).
Uzasadnienia:
P — murawy kserotermiczne są półnaturalne (powstały dzięki działalności człowieka — wypas, koszenie). Bez ingerencji ulegają sukcesji — zarastają.
P — według tekstu w ciągu 40 lat od zaprzestania użytkowania zaobserwowano zmiany w składzie roślinności (wkraczanie gatunków krzewiastych i azotolubnych).
P — umiarkowany wypas lub koszenie powstrzymuje sukcesję → zachowanie typowego składu gatunkowego muraw (w wypasanych miejscach utrzymały się duże płaty muraw; szkodliwy jest dopiero wypas zbyt intensywny).
17.2. Zaniechanie gospodarczego użytkowania zboczy wpłynęło negatywnie na murawy kserotermiczne, ponieważ:
- Brak koszenia i wypasu bydła → rośliny (np. krzewy) nie są zgryzane ani koszone i rozrastają się.
- Krzewy zacieniają światłolubne rośliny muraw i konkurują z nimi o zasoby środowiska → rośliny muraw są wypierane.
Zasady oceniania wymagają odniesienia do konkretnego rodzaju użytkowania (koszenia lub wypasu) — nie uznają odpowiedzi ogólnych, mówiących tylko o rozroście krzewów i zacienieniu.
17.3. Przykłady ochrony czynnej muraw kserotermicznych:
- B. Wycinka drzew i krzewów — usuwanie drzew i krzewów eliminuje zacienienie i konkurencję → murawy odzyskują światło i przestrzeń.
- C. Kontrolowany wypas zwierząt — zwierzęta zgryzają rośliny, w tym młode pędy krzewów, powstrzymując sukcesję.
Dlaczego nie inne?:
- A. Regularna głęboka orka — niszczyłaby murawy (orka odsłania glebę, niszczy korzenie wieloletnich roślin).
- D. Wprowadzenie roślin uprawnych — inwazja gatunków obcych, niszczy ekosystem naturalny.
- E. Nawożenie związkami azotowymi — eutrofizacja, faworyzowanie gatunków konkurencyjnych (azotofilnych), nie kserotermicznych.
Odpowiedź: B + C.
Pułapka 17.1 — odpowiedź "F" na 1 (myśląc, że "naturalne ekosystemy nie wymagają człowieka"). Klucz: murawy kserotermiczne są półnaturalne = stworzone przez działalność człowieka. Bez ingerencji ulegają sukcesji.
Pułapka 17.2 — odpowiedź zbyt ogólna („krzewy się rozrosły”). Trzeba wskazać mechanizm i jego przyczynę:
- Brak koszenia lub wypasu (konkretny rodzaj użytkowania).
- Rozrost niezgryzanych / niekoszonych roślin, np. krzewów.
- Zacienienie i konkurencja → wyparcie światłolubnych roślin muraw.
Pułapka 17.3 — wybór A (orka). Orka niszczyłaby murawy (odsłania glebę, wyrywa korzenie). Ochrona czynna nie jest niszczeniem.
Strony arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — murawy kserotermiczne
| Cecha | Opis |
|---|---|
| Siedlisko | Suche, słoneczne zbocza (ekspozycja południowa), gleby wapienne/lessowe |
| Klimat | Ciepłe + suche (kserotermiczne) |
| Roślinność | Niska, trawiasta + zielne (ostnice, ożanki, sasanki, dziewięćsiły) |
| Pochodzenie | Półnaturalne — z pastwisk i koszonych łąk (gospodarka pasterska) |
| Zagrożenia | Sukcesja (zarastanie) po zaprzestaniu użytkowania, nawożenie, zbyt intensywny wypas (tekst zadania) |
Klucz pojęciowy — sukcesja ekologiczna
| Faza | Roślinność | Warunki |
|---|---|---|
| Pionierska | Mchy, porosty, jednoroczne | Goła skała / piasek / pożar |
| Trawiasta | Trawy, byliny (np. murawy) | Gleba początkowa |
| Krzewiasta | Krzewy (głóg, tarnina, róża) | Gleba grubsza |
| Pionierski las | Sosna, brzoza, osika | Gleba dojrzała |
| Las klimaksowy | Dąb, buk, grab | Gleba dojrzała, ekosystem stabilny |
Sukcesja postępuje w kierunku lasu (w Polsce). Bez ingerencji murawa → krzewy → las.
Klucz pojęciowy — ochrona czynna vs bierna
| Typ | Definicja | Przykłady |
|---|---|---|
| Ochrona bierna | Pozostawienie ekosystemu bez ingerencji | Obszary ochrony ścisłej, np. w Białowieskim Parku Narodowym |
| Ochrona czynna | Aktywne działania podtrzymujące ekosystem | Wypas owiec na murawach, koszenie łąk, wycinka drzew i krzewów |
Dla ekosystemów półnaturalnych (murawy, łąki, wrzosowiska) tylko ochrona czynna = skuteczna. Bierna prowadzi do sukcesji i utraty pożądanego ekosystemu.
Mechanizm: dlaczego zaniechanie szkodzi murawom?
Przed: tradycyjny wypas + koszenie utrzymują niskorosłą murawę. Drzewa nie mają szans → światła pełno → murawy światłolubne kwitną.
Po zaprzestaniu koszenia i wypasu: rośliny, które wcześniej były zgryzane lub koszone, mogą swobodnie rosnąć — na murawę wkraczają gatunki krzewiaste i azotolubne (tekst zadania).
Wzrost zarośli: krzewy zacieniają niskie rośliny muraw i konkurują z nimi o zasoby środowiska.
Murawy ustępują: światło- i ciepłolubne gatunki muraw kserotermicznych są wypierane.
Skutek: sukcesja postępuje, murawa zarasta i traci typowy skład gatunkowy.
Ochrona czynna w praktyce
Najlepsze metody dla muraw:
- Kontrolowany wypas (np. owiec) — zwierzęta zgryzają rośliny, także młode pędy krzewów. Tekst zadania pokazuje, że wypas nie może być zbyt intensywny (erozja gleby, ekspansja niezjadanego wilczomlecza, zubożenie gatunkowe).
- Koszenie z usuwaniem skoszonej biomasy.
- Wycinka drzew i krzewów.
Punktacja CKE
- 17.1. 2 pkt — wszystkie 3 P/F (P, P, P). 1 pkt za 2/3.
- 17.2. 1 pkt — odniesienie do konkretnego rodzaju użytkowania (koszenia lub wypasu): rozrost niezgryzanych / niekoszonych roślin (np. krzewów) i wyparcie roślin muraw w wyniku konkurencji.
- 17.3. 2 pkt — obie odpowiedzi (B, C). 1 pkt za 1/2.
- Suma: 5 pkt.
Po co to umieć
Ekosystemy półnaturalne (murawy, łąki kośne, wrzosowiska) powstały i utrzymują się dzięki tradycyjnemu użytkowaniu — wypasowi lub koszeniu. Dlatego chroni się je czynnie: pozostawione bez ingerencji zarastają w wyniku sukcesji.
Lekcja: nie wszystkie cenne ekosystemy są „naturalne”. Niektóre wymagają działalności człowieka, by istnieć.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ochrona przyrody, murawy kserotermiczne, ekosystemy półnaturalne, sukcesja, ochrona czynna” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl