Zadanie 11
Matura z historii, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: Wymagania egzaminacyjne 2023 i 2024. Ogólne: II. Analiza i interpretacja historyczna, pkt 1–2. Szczegółowe: XXIII. Ustrój, społeczeństwo i kultura Rzeczypospolitej Obojga Narodów w XVII w. Zdający: 1) opisuje proces oligarchizacji życia politycznego Rzeczypospolitej Obojga Narodów, uwzględniając […] liberum veto […] (PP) – zad. 11.1; XXVI. Rzeczpospolita w XVIII w. (od czasów saskich do Konstytucji 3 maja). Zdający: 5) wyjaśnia okoliczności zwołania Sejmu Wielkiego i przedstawia jego reformy, ze szczególnym uwzględnieniem postanowień Konstytucji 3 maja (PP) – zad. 11.2.
Treść zadania
Fragment opracowania historycznego
[T]o nie ustrój Rzeczypospolitej był wypaczony, to nie liberum veto było problemem […], tylko świadomość polityczna społeczeństwa szlacheckiego, a właściwie jej brak. Liberum veto użyte w sposób zgodny z duchem „złotej wolności” epoki odrodzenia było rzeczywiście sposobem ostatecznym, drastycznym, a jednak mogącym uratować państwo przed uchwaleniem nietrafnej lub wadliwej ustawy. Jednak mentalność wszystkich stanów sejmujących w Rzeczypospolitej […] wypaczyła ten jakże cenny i niespotykany w innych ustrojach demokratycznych wentyl bezpieczeństwa, czyniąc z niego najprymitywniejszą broń w walce politycznej, rażącą nie tylko wroga, ale i pośrednio własne szeregi.
(Na podstawie: M.Z. Dankowski, Liberum veto. Chluba czy przekleństwo? […], Toruń 2019, s. 412–413)
Zadanie 11.1. (0–1) Wyjaśnij, na czym polegało wypaczenie zasady opisanej w tekście w praktyce polskiego parlamentaryzmu począwszy od poł. XVII wieku.
Zadanie 11.2. (0–1) Dokończ zdanie. Zaznacz właściwą odpowiedź spośród podanych.
Zasada opisana w tekście została zniesiona w Rzeczypospolitej na mocy postanowień
A. Sejmu Niemego. B. praw kardynalnych. C. Sejmu Wielkiego. D. uniwersału połanieckiego.
Źródło: arkusz CKE MHIP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Zadanie 11.1 (przykładowe rozwiązania z zasad oceniania CKE):
- Opisana w tekście zasada liberum veto na polskim gruncie przekształciła się w zasadę literalnie rozumianej jednomyślności, co skutkowało zrywaniem sejmów i paraliżem państwa.
- Liberum veto stało się narzędziem walki politycznej, szczególnie w okresie oligarchii magnackiej.
1 pkt – za prawidłowe wyjaśnienie.
Zadanie 11.2: C – Sejmu Wielkiego.
Uwaga: w 11.2 prawa kardynalne (1768) nie znosiły liberum veto – przeciwnie, zachowywały je. Liberum veto zniosła Konstytucja 3 maja uchwalona przez Sejm Wielki. W 11.1 samo zdanie „zrywano sejmy” bez wyjaśnienia, na czym polegało wypaczenie zasady, może nie wystarczyć.
Strona arkusza CKE z treścią zadania
Rozwiązanie
Krok 1. Co to było liberum veto?
Zasada jednomyślności w polskim sejmie - sprzeciw jednego posła (“Nie pozwalam!”) zrywał obrady. Wynikała z koncepcji równości szlacheckiej.
Krok 2. Pierwotny cel vs wypaczenie
Pierwotnie: zabezpieczenie przed uchwaleniem szkodliwej ustawy; “wentyl bezpieczeństwa” w skrajnych przypadkach.
Wypaczenie (od 1652):
- zerwanie sejmu z błahych powodów
- przekupywanie posłów przez magnatów i obce dwory
- paraliż państwa w czasach saskich
Krok 3. Skutki
Zrywanie sejmów → paraliż państwa i niemożność reform. Zasady oceniania CKE podają dwa przykładowe wyjaśnienia: liberum veto przekształciło się w zasadę literalnie rozumianej jednomyślności, co skutkowało zrywaniem sejmów i paraliżem państwa; liberum veto stało się narzędziem walki politycznej, szczególnie w okresie oligarchii magnackiej.
Pierwsze zerwanie: Władysław Siciński 1652.
Krok 4. Zniesienie liberum veto (11.2)
Liberum veto zniosła Konstytucja 3 maja 1791 r., uchwalona przez Sejm Wielki (Czteroletni) – odpowiedź C. Pozostałe odpowiedzi nie pasują: Sejm Niemy (1717) i uniwersał połaniecki (1794) nie dotyczyły tej zasady, a prawa kardynalne (1768) utrzymywały liberum veto.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „liberum veto, parlamentaryzm, Sejm Wielki, XVII-XVIII wiek” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl