Zadanie 11
Matura z historii, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: Nowożytność. Wymaganie XV - ustrój Rzeczypospolitej; demokracja szlachecka i jej kryzys.
Treść zadania
Fragment opracowania historycznego (M.Z. Dankowski, Liberum veto. Chluba czy przekleństwo?, Toruń 2019) o liberum veto - autor argumentuje, że problemem nie był sam ustrój Rzeczypospolitej ani liberum veto, lecz brak świadomości politycznej szlachty, która wypaczyła zasadę zerwania sejmu z "wentyla bezpieczeństwa" w prymitywne narzędzie walki politycznej.
Polecenie CKE: Wyjaśnij, na czym polegało wypaczenie zasady opisanej w tekście w praktyce polskiego parlamentaryzmu począwszy od poł. XVII wieku.
Źródło: arkusz CKE MHIP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Wypaczenie zasady liberum veto w praktyce polskiego parlamentaryzmu od poł. XVII w. polegało na tym, że pierwotnie miała ona służyć jako nadzwyczajny środek ratunkowy - umożliwiający zerwanie sejmu w wyjątkowych sytuacjach, gdy zagrożone byłyby fundamentalne prawa szlachty lub państwa. Tymczasem od 1652 r. (pierwsze zerwanie sejmu przez Władysława Sicińskiego) liberum veto zaczęto stosować dla błahych powodów - na zlecenie magnatów, obcych mocarstw (Rosji, Prus, Francji, Szwecji), które przekupywały pojedynczych posłów, aby paraliżować obrady sejmu.
Skutkiem było zerwanie większości sejmów w okresie saskim (1697-1763) - z 55 sejmów aż 48 zostało zerwanych. Liberum veto przestało być "wentylem bezpieczeństwa", a stało się narzędziem walki politycznej i instrumentem ingerencji obcych państw w sprawy Rzeczypospolitej, co doprowadziło do paraliżu państwa i ostatecznie do rozbiorów.
Częsty błąd: ogólnikowe stwierdzenia ("zrywano sejmy"). Trzeba wskazać KONKRETNIE: (a) pierwotny cel zasady, (b) jak została wypaczona, (c) skutek - paraliż państwa i ingerencja obca. Drugi błąd: pomylenie wolnej elekcji z liberum veto - to dwie różne zasady "złotej wolności szlacheckiej".
Strona arkusza CKE z treścią zadania
Rozwiązanie
Krok 1. Co to było liberum veto?
Zasada jednomyślności w polskim sejmie - sprzeciw jednego posła (“Nie pozwalam!”) zrywał obrady. Wynikała z koncepcji równości szlacheckiej.
Krok 2. Pierwotny cel vs wypaczenie
Pierwotnie: zabezpieczenie przed uchwaleniem szkodliwej ustawy; “wentyl bezpieczeństwa” w skrajnych przypadkach.
Wypaczenie (od 1652):
- zerwanie sejmu z błahych powodów
- przekupywanie posłów przez magnatów i obce dwory
- paraliż państwa w czasach saskich
Krok 3. Skutki
W okresie saskim 48 z 55 sejmów zerwanych → niemożność reform → upadek państwa → rozbiory.
Pierwsze zerwanie: Władysław Siciński 1652.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „liberum veto, parlamentaryzm, XVII-XVIII wiek, ustrój" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl