Zadanie 13 — rozwiązanie, matura języka polskiego maj 2025, PP

Treść zadania

Zapoznaj się z przytoczonym w arkuszu fragmentem Tanga Sławomira Mrożka (akt III — scena śmierci babci Eugenii oraz reakcji domowników: Eleonory, Eugeniusza, Artura, Stomila i Ali). Pełna treść fragmentu — patrz zdjęcie strony 17 arkusza CKE poniżej.

Wyjaśnij, na czym polega groteskowy charakter sytuacji przedstawionej w przytoczonym fragmencie Tanga Sławomira Mrożka. Odpowiedź zilustruj przykładem z tego fragmentu.

Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100-2505. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Groteska w przytoczonym fragmencie polega na nieadekwatności reakcji bohaterów do sytuacji — śmierci bliskiej osoby. Babcia Eugenia uroczyście zapowiada śmierć i rzeczywiście umiera, a domownicy zamiast okazać żal lub niedowierzanie, bagatelizują zdarzenie, traktują je jako kaprys, „ekstrawagancję", a nawet jako inspirację artystyczną.

Przykłady z fragmentu (wystarczy jeden):

Artur: „Śmierć? Dobra myśl…" — komentarz świadczy, że śmierć babci traktuje jako „pomysł", inspirację, którą może „wykorzystać".
Stomil: „Tylko trochę nieżyciowa" — sucha, bezduszna uwaga, jakby chodziło o niestosowny strój.
Stomil (chowając lusterko), gdy Eugenia leży na katafalku: „E, głupstwo. Najważniejsze, żeby nie nosić krępującej odzieży” — lekceważenie śmierci, zmiana tematu na trywialność.
Eleonora: „Niechże mama nie dziwaczy, przecież dzisiaj dzień ślubu" — wyrzut wobec umierającej, jakby śmierć była niewłaściwym zachowaniem.
Artur po śmierci: „Umarła! A jednak to dziwne. Była taka niepoważna" — bohater dziwi się, że osoba „niepoważna" mogła zrobić coś tak „poważnego".

Klucz CKE — przykłady:

„Groteskowy charakter sceny polega na nieadekwatności zachowania bohaterów do sytuacji. Babcia zapowiada swoją śmierć, wchodzi na katafalk i umiera, a domownicy w podniosłej sytuacji zarzucają jej niestosowność zachowania."
„Groteskowy charakter polega na tym, że wypowiedzi Artura nie pasują do poważnej i smutnej sytuacji, jaką jest śmierć bliskiej osoby. Artur używa pozytywnych określeń w odniesieniu do śmierci babci, np. «dobra myśl»."

Typowy błąd / pułapka

Pułapka 1: tylko opis sytuacji (powiedz, kto co robi) → bez wskazania CO TU JEST GROTESKOWEGO → 0 pkt. Pułapka 2: brak konkretnego przykładu z fragmentu → CKE wprost: „zilustruj przykładem z tego fragmentu". Bez przykładu = niepełne. Pułapka 3: pomylenie groteski z absurdem (choć są pokrewne — groteska ma WIĘCEJ elementów: zniekształcenie, śmieszność + niesamowitość, zderzenie tonacji wysokiej i niskiej).

Materiały źródłowe

Sławomir Mrożek, Tango - fragment aktu III (część 1) — Fragment Tanga Sławomira Mrożka, akt III - początek sceny ze śmiercią Eugenii (z arkusza CKE, strona 17). Na podstawie: CKE — arkusz, strona 17 Oryginalny PDF CKE, str. 17

Sławomir Mrożek, Tango - fragment aktu III (część 2) — Fragment Tanga Sławomira Mrożka, akt III - dalsza część sceny ze śmiercią Eugenii (z arkusza CKE, strona 18). Na podstawie: CKE — arkusz, strona 18 Oryginalny PDF CKE, str. 18

Strona arkusza CKE z tym zadaniem

Zadanie 13 - strona 17 arkusza CKE — Strona 17 arkusza CKE z trescia zadania. Na podstawie: CKE Oryginalny PDF CKE, str. 17

Czym jest groteska?

Groteska — kategoria estetyczna polegająca na:

Zderzeniu elementów wzajemnie wykluczających się (wysokie / niskie, tragiczne / komiczne, podniosłe / banalne);
Zniekształceniu rzeczywistości — przerysowaniu, karykaturze;
Łączeniu śmieszności z niesamowitością / strachem;
Nieadekwatności form i treści.

Groteska często służy demaskacji absurdu — pokazywaniu, że rzeczywistość ludzka jest absurdalna, gdy się ją przedstawi w przerysowany sposób.

Tango Mrożka — kontekst

Tango (1964) — dramat Sławomira Mrożka, klasyka polskiego teatru absurdu i groteski. Akcja: rozpadająca się rodzina inteligencka w salonie pełnym bałaganu. Bohaterowie:

Artur — młody bohater pragnący przywrócić porządek, formę, tradycję;
Eleonora — matka Artura, awangardowa, lekceważąca tradycję;
Stomil — ojciec Artura, artysta-eksperymentator, orędownik wolności i odrzucania norm;
Babcia Eugenia — matka Eleonory, grająca w karty z Edkiem i Eugeniuszem;
Wujek Eugeniusz — przedstawiciel najstarszego pokolenia;
Ala — narzeczona Artura;
Edek — prymitywny pomocnik, ostatecznie przejmuje władzę (finał).

Tematyka: po obaleniu form, tradycji, autorytetów — dochodzi do chaosu, a ostatecznie do brutalnej władzy prymitywu (w finale Edek, który zabił Artura, tańczy tango z Eugeniuszem — symbol tryumfu chamstwa).

Analiza fragmentu — co czyni go groteskowym

Zderzenie tonacji

Element wzniosły	Element trywialny
śmierć (ostateczność, sacrum)	„dziwaczenie”, „ekstrawagancja”, krępująca odzież
katafalk (uroczysty obrzęd)	wzruszenie ramionami, zmiana tematu
odejście babci	pretensje, że psuje dzień ślubu

Babcia robi coś najpoważniejszego w życiu człowieka — umiera. Domownicy reagują najmniej poważnie — jakby chodziło o niegrzeczne zachowanie.

Nieadekwatność reakcji

Schemat reakcji „normalnej” przy śmierci bliskiej osoby:

Szok / niedowierzanie — „Czy to możliwe? Mama!”.
Żal / smutek — łzy, milczenie, kontemplacja.
Wezwanie pomocy — lekarz, pogrzeb, rodzina.
Refleksja / pożegnanie.

Schemat reakcji domowników u Mrożka:

Wyrzut („dziwaczy”, „dzień ślubu”) — Eleonora.
Dziwienie się („Jaka śmierć?”) — Stomil.
Inspiracja artystyczna („Dobra myśl”) — Artur.
Trywializacja („krępująca odzież”, „głupstwo”) — Stomil.

To dokładne przeciwieństwo normy etycznej, dramatyczna inwersja — co czyni scenę groteskową.

Co Mrożek pokazuje przez tę grotekę

Inteligencja awangardowa, która rozbiła formy, „obaliła tabu” — nie potrafi reagować adekwatnie nawet na śmierć. To diagnoza stanu kultury, w której nic już nie jest święte. Dramatycznie wyjątkowy moment (śmierć) traktowany jest jako kolejna ekstrawagancja.

Wzorcowa odpowiedź

Punktacja CKE

1 pkt — poprawne wyjaśnienie groteskowego charakteru sytuacji ORAZ zilustrowanie odpowiedzi trafnym przykładem z fragmentu.
0 pkt — odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.