Zadanie 14
Matura z języka polskiego, maj 2025, poziom podstawowy
Wymaganie: Znajomość i zrozumienie treści lektur obowiązkowych (Mitologia Parandowskiego); rozpoznawanie tematyki i problematyki; porównywanie utworów, dostrzeganie kontynuacji i nawiązań (wg zasad oceniania CKE 2025).
Treść zadania
Zapoznaj się z przytoczonym w arkuszu utworem Stary Prometeusz Zbigniewa Herberta (krótki utwór prozą, w którym tytułowy bohater w starości pisze pamiętniki, prowadzi mieszczańskie życie i przyjmuje list dziękczynny od tyrana Kaukazu). Pełna treść utworu — patrz zdjęcie strony 19 arkusza CKE poniżej.
Czy postawa starego Prometeusza przedstawiona w utworze Zbigniewa Herberta jest zgodna z mitologicznym pierwowzorem? W uzasadnieniu odpowiedzi odwołaj się do przytoczonego utworu oraz do mitu o Prometeuszu z Mitologii Jana Parandowskiego.
Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Rozstrzygnięcie: NIE jest zgodna (zasady oceniania CKE dopuszczają również „JEST zgodna” z trafnym uzasadnieniem).
Uzasadnienie (jeśli „NIE jest zgodna"):
- Mitologiczny Prometeusz buntuje się przeciwko Zeusowi, kradnie ogień dla ludzi, przyjmuje cierpienie (przykuty do skały, sęp wyjada wątrobę) jako cenę za sprzeciw wobec niesprawiedliwości. Jest gotowy poświęcić się w imię idei.
- Stary Prometeusz Herberta prowadzi mieszczańskie, spokojne życie — pisze pamiętniki, kolację z proboszczem i aptekarzem, wypchany orzeł na ścianie (już nie zagrożenie), list dziękczynny od TYRANA, który dzięki jego wynalazkowi spalił zbuntowane miasto. Jego bunt skończony — wręcz uczestniczy w opresji.
- „Śmieje się cicho" — bunt zdegradowany do bezsilnej ironii, jedynej formy „niezgody" jaka mu pozostała.
Uzasadnienie (jeśli „JEST zgodna"):
- W obu wersjach Prometeusz wyraża niezgodę na świat — mityczny przez bunt i kradzież ognia, Herbertowski przez cichy śmiech.
- Niezgoda przybrała tylko inną formę.
Klucz CKE — przykład (2 pkt) — „nie jest zgodna":
„Bohater Herberta to zwykły bezsilny człowiek, który nie walczy. Natomiast mityczny Prometeusz buntował się, przeciwstawiał boskim rozkazom."
„Mitologiczny Prometeusz sprzeciwia się Zeusowi i jest gotowy na poświęcenie oraz na cierpienie w imię idei, a Prometeusz Herberta jest konformistą, przyjmuje bierną postawę, prowadzi spokojne życie — jego postawa nie jest zatem zgodna z pierwowzorem."
Klucz — wariant „jest zgodna":
„Tak, ponieważ w micie Prometeusz, aby wyrazić niezgodę na świat i na cierpienie, które przeżywają jego ukochani ludzie, wykrada z Olimpu ogień. Prometeusz z wiersza Herberta również wykazuje niezgodę na świat, którą ze względu na swój wiek wyraża tylko poprzez cichy śmiech."
Pułapka 1: brak rozstrzygnięcia → nie da się uzyskać 2 pkt. Pułapka 2: tylko opis Prometeusza Herberta bez odniesienia do mitu (z Mitologii Parandowskiego) → maks 1 pkt. Pułapka 3: pomylić Prometeusza z innymi postaciami mitów (tytan Atlas dźwiga niebo, Syzyf wtacza głaz). Pułapka 4: pominąć kluczowy szczegół — list od tyrana Kaukazu, który spalił zbuntowane miasto dzięki ogniowi. To IRONICZNE odwrócenie mitu — ogień, który miał ludzi wyzwolić, służy do tłumienia buntów.
Materiały źródłowe
Strona arkusza CKE z tym zadaniem
Kontekst — mit o Prometeuszu
Prometeusz w Mitologii Jana Parandowskiego — tytan, dobroczyńca ludzkości:
- Stworzył ludzi z gliny (wedle niektórych wersji mitu).
- Wykradł ogień bogom (z Olimpu lub od Hefajstosa) i podarował ludziom.
- Nauczył ludzi korzystać z ognia i rzemiosł.
- Oszukał Zeusa w sprawie ofiar (lepsze mięso dla ludzi, kości i tłuszcz dla bogów).
- Kara: przykuty do skały na Kaukazie, sęp (lub orzeł) codziennie wyjada mu wątrobę, która co noc odrasta. Wieczne cierpienie.
- Postawa: NIEZŁOMNY, mimo bólu nie żałuje — działał w imię ludzkości.
Wzór etyczny mitu: bunt w imię miłości do bliźniego, gotowość na cierpienie za ideę. Prometeusz = archetyp buntownika-dobroczyńcy.
Stary Prometeusz Herberta — analiza
Stary Prometeusz to wiersz prozą (1973), w którym Herbert dokonuje reinterpretacji mitu — pokazuje, co stałoby się, gdyby Prometeusz przeżył karę i zestarzał się jako zwykły człowiek.
Co robi „stary” Prometeusz
| Element wiersza | Co znaczy |
|---|---|
| „Pisze pamiętniki” | introspekcja, próba zrozumienia własnego losu zamiast działania |
| „pogodzić sprzeczne ze sobą pojęcie bytu i losu” | filozoficzne dystansowanie się — zamiast buntu, akceptacja |
| „Ogień buzuje wesoło na kominku” | ironia tragiczna — ogień, dla którego cierpiał, służy teraz do podgrzewania kolacji |
| „żona – egzaltowana dziewczyna” | mieszczańskie życie, brak heroizmu |
| „Kolacja z proboszczem i aptekarzem” | konformizm, drobnomieszczańska egzystencja |
| „Wypchany orzeł na ścianie” | sęp/orzeł, który wyjadał wątrobę — teraz trofeum, oswojona pamiątka cierpienia |
| „List dziękczynny od tyrana Kaukazu” | ogień Prometeusza posłużył do spalenia zbuntowanego miasta — odwrócenie sensu mitu |
| „Spalić zbuntowane miasto” | dar Prometeusza dla ludzi służy teraz do tłumienia ludzkich buntów |
| „Śmieje się cicho” | jedyna pozostała forma niezgody — bezsilna ironia |
| „Jedyny sposób wyrażenia niezgody” | dawniej walczył, teraz może tylko cicho się śmiać |
Pointa wiersza
Herbert pokazuje degradację bohatera w czasie. Prometeusz, który był ARCHETYPEM CZYNU, w starości staje się filistrem — pisze pamiętniki, je kolacje, śmieje się cicho. Co więcej, ogień, który miał wyzwolić ludzi, teraz służy tyranom do tłumienia buntów. To ironiczne odwrócenie mitu.
Porównanie postaw
| Aspekt | Prometeusz mitologiczny | Prometeusz Herberta |
|---|---|---|
| Postawa wobec świata | buntownik | konformista |
| Działanie | aktywne (kradzież ognia) | bierne (pamiętniki) |
| Stosunek do cierpienia | gotowy na karę dla idei | urządził się w spokojnej starości |
| Cel | wyzwolenie ludzkości | poukładane życie domowe |
| Forma „niezgody” | czyn herojski | cichy śmiech |
| Skutki daru | ludzkość ucywilizowana | dar użyty przez tyrana do spalenia miasta |
→ Wniosek: postawa starego Prometeusza Herberta NIE jest zgodna z mitologicznym pierwowzorem. Herbert pokazuje degradację bohatera, ironiczne odwrócenie mitu.
Wzorcowa odpowiedź (na 2 pkt) — „nie jest zgodna”
Wzorcowa odpowiedź — wariant „jest zgodna”
Punktacja CKE
- 2 pkt — rozstrzygnięcie + trafne uzasadnienie w odniesieniu do utworu Herberta i do mitu o Prometeuszu (Parandowski).
- 1 pkt — poprawne określenie postawy starego Prometeusza z utworu Zbigniewa Herberta (bez odniesienia do mitu).
- 0 pkt — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Herbert Stary Prometeusz, mit, ironia, reinterpretacja” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl