Zadanie 15
Matura z geografii, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: I.7 (zakres rozszerzony) — identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej.
V.3 (zakres podstawowy) — charakteryzuje główne procesy zewnętrzne modelujące powierzchnię Ziemi (erozja, transport, akumulacja) oraz skutki rzeźbotwórczej działalności wiatru.
Treść zadania
Zadanie 15. (0–2)
Na fotografiach oznaczonych literami A i B przedstawiono wypukłe formy terenu, które powstały na obszarach o podobnych warunkach klimatycznych. Fotografia A — wydmy piaszczyste na pustyni. Fotografia B — grzyb skalny (ostaniec o szerokim kapeluszu i wąskiej podstawie).
Na podstawie: www.static.wikia.nocookie.net; www.wikimedia.org
Podaj jedno podobieństwo i jedną różnicę w genezie wypukłych form terenu przedstawionych na fotografiach.
- Podobieństwo: ......................
- Różnica: ......................
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Przykładowe odpowiedzi (z zasad oceniania CKE; uznaje się też inne poprawne):
Podobieństwo:
- Czynnikiem rzeźbotwórczym, który przyczynia się do powstania obu form, jest wiatr (są formami eolicznymi).
- W powstawaniu obu form bierze udział piasek.
- Ich powstawaniu sprzyja obecność terenów suchych (ubogich w roślinność).
Różnica:
- A (wydmy) powstają na skutek akumulacji (budującej działalności wiatru), a B (grzyb skalny) — na skutek korazji (niszczącej działalności wiatru).
- W przypadku grzyba skalnego uznaje się też odpowiedź odnoszącą się do różnej odporności warstw skalnych na niszczenie.
Wiatr działa na dwa sposoby: akumuluje (osadza piasek, tworzy wydmy) i niszczy (korazja, deflacja — tworzy m.in. grzyby skalne, niecki deflacyjne). Te same warunki klimatyczne — odmienna geneza form. W przypadku grzyba skalnego CKE uznaje też odpowiedzi odnoszące się do różnej odporności warstw skalnych na niszczenie.
Treść zadania (CKE)
Zadanie 15. (0–2)
Na fotografiach oznaczonych literami A i B przedstawiono wypukłe formy terenu, które powstały na obszarach o podobnych warunkach klimatycznych.
Podaj jedno podobieństwo i jedną różnicę w genezie wypukłych form terenu przedstawionych na fotografiach.
- Podobieństwo: …
- Różnica: …
Co zrobić?
Identyfikuj formy:
- A — piaszczyste wydmy.
- B — grzyb skalny (forma o szerszym wierzchu i węższej podstawie).
Podobieństwo: czynnik genezy:
- Oba klimaty są suche / pustynne (niskie opady, mało roślinności).
- Główny czynnik rzeźbotwórczy: wiatr (procesy eoliczne).
Różnica: typ procesu eolicznego:
- A — akumulacyjna: wiatr niesie i osadza piasek → tworzy nagromadzenia (wydmy).
- B — niszcząca (korazja): piasek niesiony przez wiatr szlifuje litą skałę. Najwięcej piasku wiatr niesie tuż przy gruncie → silniejsze niszczenie w dolnej części skały → wąski „trzon” grzyba. Znaczenie ma też różna odporność warstw skalnych.
Punktacja CKE
- 2 pkt — poprawne podobieństwo oraz różnica.
- 1 pkt — poprawne podobieństwo albo różnica.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
Po co to umieć
Działalność wiatru (procesy eoliczne):
- Deflacja — wywiewanie luźnych cząstek (np. niecki deflacyjne).
- Korazja — szlifowanie litej skały przez piasek niesiony wiatrem (np. grzyby skalne).
- Transport — przenoszenie piasku i pyłu.
- Akumulacja — osadzanie (wydmy, lessy).
W Polsce wydmy występują m.in. na wybrzeżu (np. okolice Łeby) i w głębi lądu, np. w pradolinach.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „geomorfologia eoliczna, wydmy vs ostaniec/grzyb skalny, obszary suche” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl