Zadanie 5
Matura z geografii, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: V.1 — ruchy płyt litosfery i geneza procesów endogenicznych (orogeneza alpejska).
V.4 — wyjaśnianie procesów wewnętrznych modelujących powierzchnię Ziemi.
Treść zadania
Zadanie 5. (0–1)
Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).
Przekrój NW–SE / N–S obejmuje: Ciemniak, Tomanową Przełęcz, Tomanowy Wierch. Pokazane: płaszczowiny reglowe (kreda – łupki margliste; jura – wapienie i radiolaryty; trias – łupki, wapienie i dolomity), płaszczowiny wierchowe (kreda – łupki margliste; jura – wapienie masywne; jura – piaskowce i wapienie; trias – łupki, piaskowce, wapienie i dolomity; trias – piaskowce i łupki) oraz trzon krystaliczny (paleozoik – skały magmowe i przeobrażone). Symbol z trójkątami oznacza nasunięcie.
Na podstawie: M. Bac-Moszaszwili, M. Gąsienica Szostak, Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów, Warszawa 1990.
Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają.
Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
W trakcie orogenezy alpejskiej (paleogen-neogen) doszło do nasunięcia płaszczowinowego — trzon krystaliczny Tatr (skały paleozoiczne: granity, gnejsy) został nasunięty od południa na młodsze skały mezozoiczne płaszczowin reglowych i wierchowych. Strzałka z trójkątami na przekroju oznacza linię nasunięcia. Proces ten odwraca normalną stratygrafię (na dole młodsze, na górze starsze).
Treść zadania (CKE)
Zadanie 5. (0–1)
Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).
Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają.
Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.
Co zrobić?
Zasada superpozycji (normalna): niżej = starsze, wyżej = młodsze. To zasada dla skał osadowych nienaruszonych.
Sytuacja Tatr: skały paleozoiczne (starsze) leżą NAD mezozoicznymi (młodszymi). Naruszenie zasady superpozycji → musiała zajść jakaś dyslokacja tektoniczna.
Mechanizm: nasunięcie płaszczowinowe (fałdowanie z nasunięciem). To proces, w którym jedna grupa warstw skalnych zostaje nasunięta poziomo na inną:
- Wcześniej: skały paleozoiczne były głębiej (zgodnie z superpozycją).
- Orogeneza alpejska (paleogen-neogen, ok. 50-30 mln lat temu) — siły tektoniczne zderzyły płyty (afrykańską z eurazjatycką).
- Naciski poziome wyrzuciły trzon krystaliczny w górę i nasunęły od południa na skały osadowe.
- Powstała płaszczowina — warstwa skał starszych “leżąca” na młodszych.
Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt) wymaga wskazania:
- Procesu — nasunięcie płaszczowinowe / fałdowanie z nasunięciem.
- Kontekstu — orogeneza alpejska.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie z odniesieniem do nasunięcia (fałdowania z nasunięciem) i orogenezy.
Po co to umieć
Nasunięcia płaszczowinowe to klasyk orogenezy alpejskiej:
- Alpy — Helvetic Nappes, Penninic Nappes.
- Karpaty / Tatry — płaszczowiny wierchowe, płaszczowiny reglowe.
- Himalaje — Main Central Thrust.
- Andy — różne nasunięcia.
Wszystkie powstają przy zderzeniach płyt litosfery, gdy skały osadowe są fałdowane i nasuwane na sąsiednie obszary. To zjawisko o dziesiątkach kilometrów zasięgu.
Podobne zadania
budowa geologiczna Tatr, płaszczowiny, kras podziemny, jaskinie Doliny Kościeliskiej
Zadanie 4 (2 pkt)
### Zadanie 4. Na mapie geologicznej przedstawiono budowę geologiczną obszaru Tatr położonego w Polsce w zasięgu fragmentu mapy szczegółowej. W tabeli przedstawiono trasy dwóch wycieczek. Turysta szedł szlakami turystycznymi PTTK. | Nr wycieczki | Trasa wycieczki (pola mapy szczegółowej) | |:-:|---| | 1 | Kiry (pole D1) – schronisko PTTK na hali Ornak (pole C4) – Iwaniacka Przełęcz (pole B4) – Błyszcz (pole B6) | | 2 | Kuźnice (pole J1) – Myślenickie Turnie (pole J2) – Kasprowy Wierch (pole J4) | ### Zadanie 4.1. (0–1) **Na podstawie mapy geologicznej przedstaw jedną różnicę w budowie geologicznej między obszarem przedstawionym w polu D1 mapy szczegółowej a obszarem przedstawionym na północ od granicy Polski w polu B6 mapy szczegółowej, przecinanymi przez trasę wycieczki oznaczonej numerem 1. Odnieś się do wieku skał występujących na tych obszarach.** ### Zadanie 4.2. (0–1) Na mapie szczegółowej wzdłuż tras obu wycieczek przedstawiono formy krasowe. **Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz odpowiedź 1., 2. albo 3.** Przez obszar charakteryzujący się występowaniem na mapie szczegółowej liczniejszych form krasu podziemnego przebiega trasa wycieczki oznaczonej: **A.** numerem 1, **B.** numerem 2, a do obecności tych form wzdłuż tras obu wycieczek przyczynia się występowanie skał: **1.** okruchowych wieku mezozoicznego. **2.** węglanowych wieku mezozoicznego. **3.** węglanowych wieku kenozoicznego.
surowce Polski, miedź i srebro Legnicko-Głogowski, węgiel brunatny Bełchatów, rekultywacja
Zadanie 27 (3 pkt)
### Zadanie 27. Poniżej przedstawiono dwa źródła informacji o wybranych obszarach wydobycia surowców mineralnych w województwie dolnośląskim. Źródło 1. Przekrój geologiczny w kierunku SW–NE pokazujący fragment obszaru wydobycia miedzi i srebra; wyróżniono m.in.: karbon, perm dolny, perm górny (z zaznaczoną strzałką serią złożową), trias dolny, trias środkowy, trias górny, skały wulkaniczne, skały metamorficzne, uskoki. Źródło 2. Cyfrowy model terenu przedstawiający antropogeniczne formy terenu: formę wklęsłą oznaczoną literą A (odkrywka węgla brunatnego) oraz formę wypukłą oznaczoną literą B (zwałowisko zewnętrzne). Na podstawie: S. Oszczepalski, *Origin of the Kupferschiefer polymetallic mineralization in Poland*, 1999; www.geoportal.gov.pl ### Zadanie 27.1. (0–1) Na przekroju geologicznym wskazano strzałką serię złożową, w której występują złoża miedzi i srebra – surowce wydobywane i eksportowane w XXI wieku przez Polskę. **Oceń, czy poniższe informacje są prawdziwe. Zaznacz P, jeśli informacja jest prawdziwa, albo F — jeśli jest fałszywa.** 1. Na przekroju geologicznym przedstawiono fragment platformy wschodnioeuropejskiej. — **P / F** 2. Węgiel brunatny eksploatowany w miejscu przedstawionym na modelu terenu powstał później niż seria złożowa przedstawiona na przekroju. — **P / F** ### Zadanie 27.2. (0–1) Na modelu terenu formę wklęsłą oznaczono literą A. **Czy dla współczesnej eksploatacji miedzi i srebra w Polsce są charakterystyczne antropogeniczne formy terenu o takiej genezie, jak geneza formy oznaczonej na modelu literą A? Uzasadnij odpowiedź – odnieś się do metody wydobycia miedzi i srebra z serii złożowej wskazanej strzałką na przekroju geologicznym oznaczonym numerem 1.** - Wpisz *tak* albo *nie*: .......... - Uzasadnienie: .......... ### Zadanie 27.3. (0–1) Na modelu terenu zwałowisko oznaczono literą B. **Podaj dwa przykłady – stosowanych w Polsce – sposobów rekultywacji lub zagospodarowania form terenu, takich jak forma oznaczona literą B.** 1. ...................... 2. ......................
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „tektonika Tatr, nasunięcie płaszczowinowe, orogeneza alpejska" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl