Zadanie 5
Matura z geografii, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: I.7 (zakres rozszerzony) — identyfikuje zależności przyczynowo-skutkowe, funkcjonalne i czasowe między elementami przestrzeni geograficznej.
V.1 (zakres rozszerzony) — rozumie zasady ustalania wieku względnego i bezwzględnego skał.
V.9 (zakres rozszerzony) — wyjaśnia wpływ procesów geologicznych na powstanie głównych struktur tektonicznych i ukształtowanie powierzchni ziemi.
XIII.2 (zakres rozszerzony) — wykazuje związki między elementami środowiska przyrodniczego Tatr.
Treść zadania
Zadanie 5. (0–1)
Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).
Przekrój NW–SE / N–S obejmuje: Ciemniak, Tomanową Przełęcz, Tomanowy Wierch. Pokazane: płaszczowiny reglowe (kreda – łupki margliste; jura – wapienie i radiolaryty; trias – łupki, wapienie i dolomity), płaszczowiny wierchowe (kreda – łupki margliste; jura – wapienie masywne; jura – piaskowce i wapienie; trias – łupki, piaskowce, wapienie i dolomity; trias – piaskowce i łupki) oraz trzon krystaliczny (paleozoik – skały magmowe i przeobrażone). Linia z ząbkami oznacza nasunięcie.
Na podstawie: M. Bac-Moszaszwili, M. Gąsienica Szostak, Tatry Polskie. Przewodnik geologiczny dla turystów, Warszawa 1990.
Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają.
Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.
Źródło: arkusz CKE MGEP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
W wyniku ruchów tektonicznych (fałdowych) skały paleozoiczne zostały oderwane od podłoża (trzonu krystalicznego) i przemieszczone z południa na północ — nasunięte na młodsze skały mezozoiczne. Dlatego starsze skały leżą na młodszych.
Uwaga z zasad oceniania CKE: nie uznaje się odpowiedzi, która wspomina tylko o obecności fałdów, płaszczowin lub nasunięć bez opisu przemieszczenia skał.
Treść zadania (CKE)
Zadanie 5. (0–1)
Na przekroju geologicznym przedstawiono budowę geologiczną fragmentu Tatr (pola EF3/5 mapy szczegółowej).
Skały paleozoiczne występujące na północno-zachodnim stoku Ciemniaka są starsze od skał, które pod nimi zalegają.
Wyjaśnij, dlaczego na północno-zachodnim stoku Ciemniaka skały paleozoiczne występują na skałach mezozoicznych. Odnieś się do przebiegu odpowiedniego procesu, o którym świadczy sytuacja przedstawiona na przekroju geologicznym.
Co zrobić?
Zasada superpozycji (normalna): niżej = starsze, wyżej = młodsze. To zasada dla skał osadowych nienaruszonych.
Sytuacja Tatr: skały paleozoiczne (starsze) leżą NAD mezozoicznymi (młodszymi). Naruszenie zasady superpozycji → musiała zajść jakaś dyslokacja tektoniczna.
Mechanizm: nasuwanie się płaszczowin w czasie ruchów fałdowych (orogeneza alpejska). Przebieg procesu:
- Wcześniej: skały paleozoiczne trzonu krystalicznego leżały pod skałami mezozoicznymi (zgodnie z superpozycją).
- Naciski poziome oderwały (odkłuły) fragment skał paleozoicznych od podłoża.
- Ten fragment został przemieszczony z południa na północ i nasunięty na młodsze skały mezozoiczne — na przekroju to czerwony płat na stoku Ciemniaka, ograniczony linią nasunięcia.
Konstrukcja odpowiedzi (1 pkt) — opisz przebieg procesu: oderwanie skał paleozoicznych od podłoża i ich przemieszczenie (nasunięcie) na skały mezozoiczne. Samo stwierdzenie, że „są tu płaszczowiny / fałdy / nasunięcia”, według zasad oceniania CKE nie wystarcza.
Punktacja CKE
- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie odnoszące się do przebiegu procesu, o którym świadczy sytuacja na przekroju geologicznym.
- 0 pkt — odpowiedź niespełniająca wymagań na 1 pkt albo brak odpowiedzi.
- Nie uznaje się odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do obecności fałdów (płaszczowin, nasunięć).
Po co to umieć
Płaszczowiny to pakiety skał oderwane od podłoża i przesunięte na inne skały w czasie ruchów fałdowych. W Tatrach są to płaszczowiny wierchowe i reglowe (zob. legenda przekroju). Na przekroju geologicznym nasunięcie rozpoznasz po tym, że skały starsze leżą na młodszych, a granicę między nimi oznaczono linią nasunięcia.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „tektonika Tatr, nasunięcie płaszczowinowe, orogeneza alpejska” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl