Zadanie 10

Rozwiązanie

Koncept polega na ZESTAWIENIU DWÓCH SKRAJNIE PRZECIWSTAWNYCH WIZERUNKÓW tej samej kobiety, którego oś przebiega przez moment kłótni („Jak się zwadzimy…").

W zgodzie kobieta jest opisana jako ideał piękna — przy użyciu kunsztownych metafor barokowych: oczy = ogień, włosy = złoto, zęby = perły, płeć = mleko zsiadłe, usta = koral, jagody (= policzki) = purpura.
Po kłótni ten sam wygląd ulega diametralnemu odwróceniu — te same elementy stają się odpychające: jagody = trąd, usta = czeluść, płeć = blady bielok (blejwas), zęby = szkapia kość, włosy = pajęczyna, czoło = maglownia, oczy = popiół (perzyna).

Kunsztowność konceptu polega na paralelizmie (każdy element zostaje skontrastowany w tym samym porządku) oraz na zaskakującej zmianie perspektywy — postrzeganie kobiety zależy nie od jej obiektywnych cech, lecz od emocji zakochanego.

Klucz CKE — przykładowe odpowiedzi:

„Na tym, że kobieta jest inaczej postrzegana przez ukochanego, kiedy są zgodni, a inaczej — kiedy się pokłócą."
„Koncept polega na zobrazowaniu zmienności postrzegania kobiety pod wpływem emocji towarzyszących życiu w zgodzie oraz niezgodzie."
„Koncept w wierszu Niestatek polega na zastosowaniu kontrastu. Na początku ukazano wyidealizowany wizerunek panny, gdy zakochani są w zgodzie ze sobą. Z kolei po kłótni dziewczyna staje się szpetna w oczach ukochanego."

Typowy błąd / pułapka

Pułapka 1: tylko wymienienie środków stylistycznych (metafory, epitety, kontrast) → 0 pkt. Klucz CKE wprost: „Jeżeli zdający w odpowiedzi tylko wymienia środki stylistyczne zawarte w utworze, to za rozwiązanie zadania otrzymuje 0 pkt."

Pułapka 2: opisanie tylko jednej strony (tylko idealizacja LUB tylko deformacja). Koncept polega na kontraście OBU.

Pułapka 3: pomylenie konceptu z metaforą. Koncept = ogólny pomysł rządzący całością utworu. Metafora = jeden środek stylistyczny.

Materiały źródłowe

Definicja konceptu oraz wiersz Jana Andrzeja Morsztyna Niestatek — Definicja pojęcia "koncept" (wg Słownika terminów literackich) oraz wiersz Jana Andrzeja Morsztyna "Niestatek" - z arkusza CKE, strona 12. Na podstawie: CKE — arkusz, strona 12 Oryginalny PDF CKE, str. 12

Strona arkusza CKE z tym zadaniem

Zadanie 10 - strona 12 arkusza CKE — Strona 12 arkusza CKE z trescia zadania. Na podstawie: CKE Oryginalny PDF CKE, str. 12

Kontekst — barok i koncept

Barok (XVII w.) — epoka kontrastów, niepokoju, „wszystko-i-nic”. Charakterystyczne cechy poetyki:

konceptyzm — utwór budowany wokół jednego pomysłu (konceptu), zaskakującego intelektualnie;
kunsztowność — gra słów, paralelizmy, paradoksy;
kontrast (życie/śmierć, piękno/brzydota, sacrum/profanum);
wyszukane metafory — łączenie elementów odległych (kobieta = koral i mleko).

Jan Andrzej Morsztyn (1621-1693) — czołowy reprezentant baroku dworskiego, sekretarz królewski. Tłumacz Marina (włoska szkoła konceptyzmu). Wiersze: Niestatek, Do trupa, Sonet.

Analiza wiersza Niestatek — struktura

Wiersz ma 8 wersów w dwóch częściach po 4 wersy, oddzielonych zwrotem „Jak się zwadzimy”.

Część 1 — kobieta w zgodzie (idealizacja)

Element ciała	Metafora	Sygnalizowana wartość
oczy	ogień	namiętność, blask
czoło	zwierciadło	jasność, czystość
włosy	złoto	bogactwo, blask
zęby	perła	biel, doskonałość
płeć (skóra)	mleko zsiadłe	gładkość, biel
usta	koral	czerwień, ozdoba
jagody (policzki)	purpura	rumieniec, królewskość

To klasyczny topos pochwały piękności kobiety z liryki dworskiej / petrarkowskiej.

Część 2 — kobieta w niezgodzie (deformacja)

Element ciała	Nowa metafora	Sygnalizowana wartość
jagody (policzki)	trąd	choroba, odpychający wygląd
usta	czeluść (otchłań)	przepaść, otchłań
płeć	blejwas blady (martwa biel)	trupia bladość
zęby	szkapia kość	kościotrupie, ohydne
włosy	pajęczyna	brud, zapuszczenie
czoło	maglownia (deska pomarszczona)	zmarszczki, brzydota
oczy	perzyna (popiół)	brak życia, popiół

To antywzór — celowo odpychający obraz, parodia toposu pochwały.

Tytuł — Niestatek

Niestatek = niestałość, zmienność, kapryśność. Tytuł sugeruje, że nie chodzi o realną zmianę wyglądu kobiety, lecz o zmienność postrzegania zależną od emocji zakochanego — to on jest „niestały” w swoim spojrzeniu.

Na czym polega koncept

Główny pomysł: pokazać kobietę w dwóch SKRAJNIE przeciwstawnych obrazach — anielsko pięknej i odpychająco brzydkiej — i pokazać, że oba są tą samą osobą.

Mechanizm kunsztownego wykonania: paralelizm — każdy element ciała opisany jest w identycznej kolejności w obu częściach, ale z przeciwstawną metaforą (oczy: ogień ↔ perzyna; włosy: złoto ↔ pajęczyna).

Zaskakujące rozumowanie: postrzeganie urody zależy nie od obiektywnych cech, lecz od stanu emocjonalnego patrzącego. Niestatkiem (zmiennością) jest tu uczucie zakochanego, a nie kobieta.

Refleksja filozoficzna: piękno jest subiektywne, urodę „tworzy” miłość, a brzydotę — gniew.

Wzorcowa odpowiedź

Punktacja CKE

1 pkt — trafne wyjaśnienie w odniesieniu do zawartości myślowej utworu albo do budowy utworu.
0 pkt — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Uwaga CKE: jeżeli zdający w odpowiedzi tylko wymienia środki stylistyczne zawarte w utworze, to za rozwiązanie zadania otrzymuje 0 pkt.

Klucz uniwersalny — opis konceptu

Zidentyfikuj główny pomysł utworu (1 zdanie).
Pokaż MECHANIZM — jaki kontrast, jaka gra słów, jaki paradoks?
Pokaż dwa bieguny (jeśli koncept oparty na kontraście).
Wskaż refleksję / wniosek — co utwór mówi dzięki temu konceptowi?
NIE wymieniaj samych środków — uzasadnij, czemu służą.

Treść zadania