Zadanie 11
Matura z języka polskiego, maj 2024, poziom podstawowy
Wymaganie: 11.1: I.1.9 — rozpoznawanie tematyki i problematyki; I.2.1 — przetwarzanie informacji z tekstów. 11.2: I.1.4 — środki wyrazu artystycznego (porównanie, hiperbola). Numeracja wg podstawy przywołanej w zasadach oceniania 2024.
Treść zadania
Zadanie składa się z dwóch części (11.1 i 11.2). Oba fragmenty (tekst Bogusława Doparta o dwóch kierunkach poezji Mickiewicza oraz fragment Pana Tadeusza Adama Mickiewicza — opis łąki) zamieszczone są w arkuszu CKE na stronach 12-13.
11.1 (0-1) — Wykaż, że Dziady cz. III to utwór o charakterze profetycznym.
11.2 (0-1) — Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń odnoszących się do fragmentu Pana Tadeusza Adama Mickiewicza. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.
- Porównania zastosowane w powyższym fragmencie wpływają na plastyczność opisu.
- Hiperbole użyte w powyższym fragmencie dynamizują tekst.
Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
11.1: Dziady cz. III są utworem o charakterze profetycznym przede wszystkim ze względu na Widzenie ks. Piotra (sc. V), w którym pokornemu zakonnikowi zostaje ukazana wizja przyszłych losów Polski. Polska jest tam porównana do Chrystusa — naród męczennik, który zmartwychwstanie. Ks. Piotr widzi tyrana jako Heroda, a przyszłego wskrzesiciela narodu — tajemniczego „czterdzieści i cztery”. Proroczy charakter ma też widzenie Ewy (sc. IV) — sen, w którym ukazuje się jej Chrystus rzucający kwiaty, w tym różę symbolizującą tajemniczego poetę (drugi przykład z zasad oceniania CKE).
Klucz CKE — przykład: „Dziady to utwór o charakterze profetycznym, ponieważ w utworze występuje widzenie księdza Piotra, któremu dane jest ujrzeć przyszłe losy Polski."
11.2: 1. P — prawda; 2. P — prawda. Klucz CKE: PP.
11.1: niewystarczająca jest sama nazwa „mesjanizm" — trzeba wykazać profetyczność konkretnym przykładem (Widzenie ks. Piotra, widzenie Ewy). Pułapka: pomylić Dziady cz. III z cz. II (obrzęd dziadów, brak profetyzmu) lub IV (Gustaw, miłość romantyczna).
11.2: pułapka stwierdzenia 1 — pomylenie porównania z metaforą. Porównanie ma „jak" (orzeł jak kometa, jastrząb jak motyl). Pułapka stwierdzenia 2 — uznanie, że wyolbrzymienia tylko „uplastyczniają”, a nie dynamizują. Obraz jastrzębia, który „Runie nań z góry jako gwiazda spadająca”, wprowadza ruch, zmianę → dynamizacja.
Materiały źródłowe
Strona arkusza CKE z tym zadaniem
Część 11.1 — Dziady cz. III jako utwór profetyczny
Kontekst — co to jest profetyzm?
Profetyzm (gr. prophētēs — prorok) — postawa proroka, przewidywanie przyszłości, wieszczenie woli Boga. W literaturze polskiego romantyzmu profetyzm wiąże się z:
- mesjanizmem — przekonaniem, że Polska, cierpiąc jak Chrystus, przyczyni się do odrodzenia innych narodów;
- rolą wieszcza — poeta jako prorok narodu, który przekazuje boską wolę;
- wizjami i widzeniami — bohaterowie obdarzeni darem widzenia przyszłości;
- misyjnym sensem cierpienia — niewola Polski to droga do zbawienia.
Profetyzm w Dziadach cz. III — kluczowe sceny
Widzenie ks. Piotra (sc. V) — kluczowa scena profetyczna. Pokornemu mnichowi w celi klasztornej zostaje ukazana wizja:
- Polska na krzyżu, jak Chrystus, ginąca z rąk ciemiężycieli (Rosja, Prusy, Austria);
- tyran jako Herod;
- Polska jako „Chrystus narodów” — tak w skrócie nazywa się tę ideę mesjanizmu (to formuła interpretatorów, nie cytat z dramatu);
- zapowiedź wskrzesiciela narodu, nazwanego liczbą „czterdzieści i cztery” (zagadkowa liczba, interpretowana różnie);
- zmartwychwstanie Polski jako odpowiednik zmartwychwstania Chrystusa.
Widzenie Ewy (sc. IV) — sen Ewy zmienia się w widzenie: ukazuje się jej Chrystus, który rzuca na nią kwiaty, w tym różę symbolizującą tajemniczego poetę (przykład z zasad oceniania CKE).
Wielka Improwizacja (sc. II) — Konrad występuje w imieniu cierpiącego narodu i domaga się od Boga „rządu dusz”; to kontekst roli poety-wieszcza.
Wzorcowa odpowiedź — 11.1
Punktacja CKE — 11.1
- 1 pkt — poprawne wykazanie, że Dziady cz. III to utwór o charakterze profetycznym.
- 0 pkt — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Część 11.2 — Pan Tadeusz: porównania i hiperbole
Fragment do analizy
Opis przyrody (ptaki nad łąką):
„Tam derkacz wrzasnął z łąki, szukać go daremnie, / Bo on szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie; / Tam ozwał się nad głową ranny wiosny dzwonek: / Również głęboko w niebie schowany skowronek; / Ówdzie orzeł szerokiem skrzydłem przez obszary / Zaszumiał, strasząc wróble jak kometa cary; / Zaś jastrząb, pod jasnemi wiszący błękity, / Trzepie skrzydłem jak motyl na szpilce przybity. / Aż ujrzawszy wśród łąki ptaka lub zająca, / Runie nań z góry jako gwiazda spadająca.”
Klucz teoretyczny — środki stylistyczne
Porównanie — zestawienie dwóch zjawisk z użyciem wyrazów porównujących („jak”, „jako”, „niby”, „niczym”). Funkcje: uplastycznienie, konkretyzacja.
Hiperbola — przesadne wyolbrzymienie cechy, ilości, zjawiska, niezgodne z dosłowną prawdą. Funkcje: emfaza, ekspresja, dynamizm.
Stwierdzenie 1 — porównania uplastyczniają
„Porównania zastosowane w powyższym fragmencie wpływają na plastyczność opisu.”
Porównania w tekście:
| Porównanie | Co uplastycznia |
|---|---|
| „derkacz szybuje w trawie jako szczupak w Niemnie” | szybkość, sposób poruszania się w gęstej trawie |
| „strasząc wróble jak kometa cary” | nagłość, groza pojawienia się orła |
| „trzepie skrzydłem jak motyl na szpilce przybity” | drobne, wibrujące ruchy jastrzębia w powietrzu |
| „runie nań z góry jako gwiazda spadająca” | szybki, pionowy lot drapieżcy |
Każde porównanie tworzy wyrazisty, obrazowy konkret — czytelnik widzi sceny przed oczami. To klasyczna funkcja plastyczna porównania.
→ Stwierdzenie 1 = P (prawda).
Stwierdzenie 2 — hiperbole dynamizują
„Hiperbole użyte w powyższym fragmencie dynamizują tekst.”
Hiperbole w tekście:
- „strasząc wróble jak kometa cary” — wyolbrzymienie grozy, jaką budzi orzeł (kometa = znak wojny i przewrotów);
- „Runie nań z góry jako gwiazda spadająca” — wyolbrzymienie tempa i siły ataku jastrzębia.
Wyolbrzymienia wprowadzają ruch, zmianę, akcję — zamiast statycznego opisu mamy żywą scenę. Klucz CKE: stwierdzenie prawdziwe.
→ Stwierdzenie 2 = P (prawda).
Wzorcowa odpowiedź — 11.2
Punktacja CKE — 11.2
- 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi (PP).
- 0 pkt — odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.
Klucz uniwersalny
Dla 11.1 (charakter utworu)
- Zidentyfikuj cechę utworu, którą trzeba wykazać (tu: profetyczność).
- Wybierz najwyraźniejszy fragment ilustrujący tę cechę (Widzenie ks. Piotra).
- Pokaż, jak fragment realizuje cechę (wizja przyszłości narodu).
- Jeden trafny przykład wystarczy (np. Widzenie ks. Piotra albo widzenie Ewy); kolejne nie mogą zawierać błędu rzeczowego, bo błąd w lekturze obowiązkowej daje 0 pkt.
Dla 11.2 (P/F o środkach)
- Wskaż środek w tekście (porównanie po „jak”/„jako”; hiperbola po wyolbrzymieniach).
- Skonfrontuj z typową funkcją środka.
- Jeśli stwierdzenie zgodne z typową funkcją → P. Jeśli przeciwne → F.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Dziady cz. III profetyzm, Pan Tadeusz porównania i hiperbole” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl