Zadanie 15

Materiały źródłowe

Powiększ

Strona arkusza CKE z tym zadaniem

Kontekst — Żeromski o II Rzeczypospolitej

Stefan Żeromski (1864-1925) — pisarz pokolenia Młodej Polski, autor zaangażowany społecznie. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. rozczarowany rzeczywistością — zamiast „wymarzonej Polski” zobaczył kraj zniszczony wojnami, podzielony klasowo, targany konfliktami politycznymi.

Fragment Na probostwie w Wyszkowie (1920)

Krótki utwór reportażowy. Diagnoza:

• „Wszystka wzniosłość poczęta w duchu za dni niewoli zamarła” — ideały z czasów zaborów (mit niepodległości jako rajskiej Polski) okazały się utopiami.
• „Walka o władzę […] w Polsce przybrała kształty monstrualne” — partyjne konflikty, walki obozów, brak jedności.
• „Wewnątrz kraju, gdzie tylko spojrzeć, wszystko popsute, obniżone, zniędzniałe” — bieda, zniszczenia po wojnie, zacofanie.

To żeromszczyzna w pełni: krytyka rzeczywistości społecznej, „pisarz sumień”.

Kontekst — Przedwiośnie (1924)

Cezary Baryka — młody Polak urodzony w Baku (Azerbejdżan, część Rosji). Jego losy:

1. Dzieciństwo w Baku — komfortowa rodzina urzędnika. Dostatek, bezpieczeństwo.
2. Rewolucja październikowa 1917 — chaos, śmierć matki, zburzenie cywilizacji. Pierwszy etap dojrzewania.
3. Powrót do Polski z ojcem — ojciec opowiada o „szklanych domach”, wizji nowoczesnej, racjonalnej, dostatniej Polski. Mit ojcowski.
4. Spotkanie z Polską rzeczywistą — kontrast z opowieściami: bose chłopy w błocie, bieda, brud. Mit szklanych domów rozpada się.
5. Pobyt w Nawłoci — życie u Hipolita Wielosławskiego, zamożnego ziemianina. Uczty, romanse (Laura Kościeniecka, Karusia), próżniactwo. Tuż obok wieś Chłodek — biedna, prymitywna.
6. Konflikty społeczne — Cezary obserwuje narastające napięcie między klasami.
7. Warszawa, spotkania z komunistami (Antoni Lulek, środowisko rewolucyjne) — propozycje radykalnego przewrotu.
8. Finał — Marsz na Belweder — Cezary idzie z tłumem manifestantów ku centrum władzy. Otwarte zakończenie: czy poprze rewolucję, czy nie?

Trzy główne tezy fragmentu i ich potwierdzenia w Przedwiośniu

Teza 1 — „wzniosłość ideałów zamarła”

W Przedwiośniu to mit szklanych domów — Cezary jechał do Polski z wizją ojca o „racjonalnej, dostatniej cywilizacji”. Po przekroczeniu granicy widzi rzeczywistość: bose chłopy, błoto, bieda. Ideał padł.

Teza 2 — „walka o władzę przybrała monstrualne kształty”

W Przedwiośniu:

• działa komunistyczna komórka rewolucyjna (Antoni Lulek, koledzy uniwersyteccy);
• panuje podział klasowy (ziemiaństwo Nawłoci vs chłopi Chłodka);
• finał to manifestacja proletariacka idąca na Belweder — to literalnie „walka o władzę” w warstwie społecznej.

Teza 3 — „wszystko popsute, obniżone, zniędzniałe”

W Przedwiośniu:

• wieś Chłodek — obraz nędzy chłopskiej obok pańskiego dostatku Nawłoci;
• Powiat — Cezary obserwuje zacofanie, brak edukacji, brud;
• kontrast Baku-Warszawa — Cezary widzi, że Polska jest pod każdym względem biedniejsza, brudniejsza, bardziej zacofana od Baku, które właśnie spłonęło w rewolucji.

Wzorcowa odpowiedź na 2 pkt

Punktacja CKE

• 2 pkt — rozstrzygnięcie I poprawne uzasadnienie odnoszące się do przytoczonego fragmentu i do Przedwiośnia ORAZ uwzględniające sytuację z Przedwiośnia.
• 1 pkt — rozstrzygnięcie I poprawne uzasadnienie odnoszące się do przytoczonego fragmentu i do Przedwiośnia ALBO rozstrzygnięcie I przywołanie adekwatnej sytuacji z Przedwiośnia.
• 0 pkt — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Klucz uniwersalny — porównanie dwóch tekstów tego samego autora

1. Wyłap tezę z fragmentu wyjściowego (tu: 3 tezy o Polsce po 1918).
2. Wyłap z drugiego utworu sceny / postaci / wątki ilustrujące tę tezę.
3. Połącz wprost: „W Przedwiośniu tezę X potwierdza scena Y”.
4. Rozstrzygnij — tak / nie / częściowo.
5. Podaj co najmniej JEDNĄ konkretną sytuację, najlepiej dwie-trzy.