Zadanie 15

Materiały źródłowe

Powiększ

Strona arkusza CKE z tym zadaniem

Kontekst — Żeromski o II Rzeczypospolitej

Stefan Żeromski (1864-1925) — pisarz pokolenia Młodej Polski, autor zaangażowany społecznie. Po odzyskaniu niepodległości w 1918 r. rozczarowany rzeczywistością — zamiast „wymarzonej Polski” zobaczył kraj zniszczony wojnami, podzielony klasowo, targany konfliktami politycznymi.

Fragment Na probostwie w Wyszkowie (1920)

Krótki utwór reportażowy. Diagnoza:

• „Wszystka wzniosłość poczęta w duchu za dni niewoli zamarła” — ideały z czasów zaborów (mit niepodległości jako rajskiej Polski) okazały się utopiami.
• „Walka o władzę […] w Polsce przybrała kształty monstrualne” — partyjne konflikty, walki obozów, brak jedności.
• „Wewnątrz kraju, gdzie tylko spojrzeć, wszystko popsute, obniżone, znędzniałe” — bieda, zniszczenia po wojnie, zacofanie.

To krytyka rzeczywistości społecznej, typowa dla zaangażowanej twórczości Żeromskiego.

Kontekst — Przedwiośnie (1924)

Cezary Baryka — młody Polak urodzony w Baku (Azerbejdżan, część Rosji). Jego losy:

1. Dzieciństwo w Baku — dostatnie życie rodziny. Bezpieczeństwo.
2. Rewolucja w Baku — chaos, śmierć matki. Pierwszy etap dojrzewania.
3. Droga do Polski z ojcem — ojciec opowiada o „szklanych domach”, wizji nowoczesnej, dostatniej Polski; umiera, zanim dotrą do kraju.
4. Spotkanie z Polską rzeczywistą — kontrast z opowieściami: bose chłopy w błocie, bieda, brud. Mit szklanych domów rozpada się.
5. Pobyt w Nawłoci — życie u Hipolita Wielosławskiego, zamożnego ziemianina. Uczty, romanse (Laura Kościeniecka, Karusia), próżniactwo. Tuż obok wieś Chłodek — biedna, prymitywna.
6. Konflikty społeczne — Cezary obserwuje narastające napięcie między klasami.
7. Warszawa, spotkania z komunistami (Antoni Lulek, środowisko rewolucyjne) — propozycje radykalnego przewrotu.
8. Finał — pochód na Belweder — Cezary idzie na czele manifestantów ku siedzibie władzy. Otwarte zakończenie: czy poprze rewolucję, czy nie?

Trzy główne tezy fragmentu i ich potwierdzenia w Przedwiośniu

Teza 1 — „wzniosłość ideałów zamarła”

W Przedwiośniu to mit szklanych domów — Cezary jechał do Polski z wizją ojca o „racjonalnej, dostatniej cywilizacji”. Po przekroczeniu granicy widzi rzeczywistość: bose chłopy, błoto, bieda. Ideał padł.

Teza 2 — „walka o władzę przybrała monstrualne kształty”

W Przedwiośniu:

• działa komunistyczna komórka rewolucyjna (Antoni Lulek, koledzy uniwersyteccy);
• panuje podział klasowy (ziemiaństwo Nawłoci vs chłopi Chłodka);
• finał to manifestacja robotnicza idąca na Belweder — obraz walki o władzę.

Teza 3 — „wszystko popsute, obniżone, znędzniałe”

W Przedwiośniu:

• wieś Chłodek — obraz nędzy chłopskiej obok pańskiego dostatku Nawłoci;
• pierwsze wrażenia po przyjeździe — bosi chłopi brodzący w błocie (przykład z zasad oceniania CKE).

Wzorcowa odpowiedź na 2 pkt

Punktacja CKE

• 2 pkt — rozstrzygnięcie I poprawne uzasadnienie odnoszące się do przytoczonego fragmentu i do Przedwiośnia ORAZ uwzględniające sytuację z Przedwiośnia.
• 1 pkt — rozstrzygnięcie I poprawne uzasadnienie odnoszące się do przytoczonego fragmentu i do Przedwiośnia ALBO rozstrzygnięcie I przywołanie adekwatnej sytuacji z Przedwiośnia.
• 0 pkt — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.

Klucz uniwersalny — porównanie dwóch tekstów tego samego autora

1. Wyłap tezę z fragmentu wyjściowego (tu: 3 tezy o Polsce po 1918).
2. Wyłap z drugiego utworu sceny / postaci / wątki ilustrujące tę tezę.
3. Połącz wprost: „W Przedwiośniu tezę X potwierdza scena Y”.
4. Rozstrzygnij — tak / nie / częściowo.
5. Podaj co najmniej JEDNĄ konkretną sytuację, najlepiej dwie-trzy.