Zadanie 16
Matura z języka polskiego, maj 2024, poziom podstawowy
Wymaganie: I.1.8 — znajomość lektury obowiązkowej (Zdążyć przed Panem Bogiem); I.1.9 — rozpoznawanie tematyki i problematyki tekstu.
Treść zadania
Przeczytaj fragment reportażu Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall (rozmowa z Markiem Edelmanem o pracy w klinice i wspomnieniu Umschlagplatzu) zamieszczony w arkuszu CKE na stronie 18.
Na podstawie podanego fragmentu Zdążyć przed Panem Bogiem oraz całego reportażu Hanny Krall wyjaśnij, jaką rolę w powojennym życiu Marka Edelmana odgrywała pamięć o wydarzeniach na Umschlagplatzu. W odpowiedzi uwzględnij sens tytułu reportażu.
Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Rola pamięci o Umschlagplatzu w życiu Edelmana:
Pamięć o wydarzeniach na Umschlagplatzu ukształtowała powojenną drogę życiową Edelmana — wybór zawodu lekarza-kardiochirurga był bezpośrednim przedłużeniem jego wojennej misji ratowania ludzi przed śmiercią. Edelman, jako jeden z dowódców powstania w getcie warszawskim, stał przy bramie Umschlagplatzu (rampy przeładunkowej, skąd Niemcy wywozili Żydów do Treblinki) i wyciągał jednostki z tłumu skazanych na zagładę. Po wojnie ta sama postawa — wyrywanie ludzi śmierci — stała się jego życiowym zadaniem jako lekarza. Pamięć działała jak imperatyw moralny: „stoisz przy bramie przez całe życie".
Sens tytułu Zdążyć przed Panem Bogiem:
Tytuł oznacza wyścig z Bogiem o ludzkie życie — Edelman jako lekarz chce podjąć działanie, by uratować pacjenta, zanim Bóg „zgasi jego świecę" (zabierze do siebie). Gdy nie da się uratować — chce zdążyć z komfortową śmiercią, zanim ludzie zaczną cierpieć i bać się. Tytuł odsyła do filozoficznej polemiki Edelmana z Bogiem (lub losem): nie czekać biernie, lecz walczyć aktywnie o każde życie.
Klucz CKE — przykładowe odpowiedzi na 2 pkt:
- „Marek Edelman przy bramie na Umschlagplatzu ratował ludzi przed śmiercią. Dzięki pamięci o tych wydarzeniach pojął po wojnie, że jako lekarz może nadal ratować ludzkie życie. Tytuł oznacza, że starał się ratować pacjentów przed śmiercią — zanim Bóg ich zabierze do siebie."
- „Edelman od czasu swojego udziału w powstaniu i tragedii drugiej wojny światowej obrał sobie za cel ratowanie życia. Wcześniej walczył o nie na Umschlagplatzu, ratując życie niektórym więźniom, po wojnie zaś w szpitalu jako kardiochirurg. M. Edelman mówi, że chce „Zdążyć przed Panem Bogiem", a dokładniej podjąć działanie, zanim Bóg zgasi czyjąś świecę — czyli życie."
Pułapka 1: pominięcie sensu tytułu → maks 1 pkt. Klucz CKE: „2 pkt — wyjaśnienie roli pamięci z uwzględnieniem sensu tytułu". Pułapka 2: ograniczenie się tylko do streszczenia fragmentu, bez powiązania z całym reportażem. CKE prosi „na podstawie podanego fragmentu ORAZ całego reportażu". Pułapka 3: błędne identyfikowanie Umschlagplatzu (to nie obóz, lecz RAMPA przeładunkowa w Warszawie, skąd wywożono Żydów do Treblinki). Pułapka 4: pomylenie roli Edelmana — był jednym z dowódców ŻOB w powstaniu w getcie warszawskim 1943, a nie w powstaniu warszawskim 1944.
Materiały źródłowe
Strona arkusza CKE z tym zadaniem
Kontekst — Marek Edelman i reportaż Hanny Krall
Marek Edelman (1919-2009) — jeden z dowódców Żydowskiej Organizacji Bojowej w czasie powstania w getcie warszawskim (kwiecień-maj 1943). Po wojnie został kardiochirurgiem, jedną z najbardziej znanych postaci łódzkiej kardiochirurgii. Przez całe dorosłe życie kontestował uproszczone narracje o Zagładzie i powstaniu; nie wziął udziału w obchodach rocznicowych w ZSRR; po 1968 r. pozostał w Polsce, opowiadał o powstaniu „antybohaterskim” stylem.
Zdążyć przed Panem Bogiem (1977) — reportaż Hanny Krall oparty na rozmowach z Edelmanem. Książka łączy dwie warstwy czasowe:
- powstanie w getcie 1943 — relacje Edelmana o codziennej walce, wyborach moralnych, śmierci towarzyszy;
- współczesna praca kardiochirurga — operacje serca, pacjenci skazani na śmierć, próby ich ratowania.
Te dwie warstwy są paralelne — Krall pokazuje, jak doświadczenie wojenne ukształtowało powojenne życie Edelmana.
Czym był Umschlagplatz
Umschlagplatz (niem. „plac przeładunkowy”) — rampa kolejowa w warszawskim getcie, skąd Niemcy w 1942-1943 r. wywozili Żydów do obozu zagłady Treblinka. Każdego dnia kilka tysięcy ludzi przechodziło przez tę bramę — w jedną stronę, na śmierć.
Edelman, jako działacz Żydowskiej Organizacji Bojowej, stał przy bramie i wyciągał z tłumu osoby, którym dawano fałszywe dokumenty „pracownika niezbędnego” — i w ten sposób ratowano życie. Każdorazowo była to decyzja wyboru jednych nad innymi, ekstremalne moralne brzemię.
To miejsce stało się dla Edelmana traumatycznym punktem odniesienia — całe jego późniejsze życie odniesione do tych chwil przy bramie.
Rola pamięci o Umschlagplatzu — szczegółowo
Pamięć jako imperatyw moralny — Edelman pojmuje swoje zadanie powojenne (lekarz ratujący życie) jako kontynuację tego, co robił na Umschlagplatzu. Pamięć nie jest pasywna — kieruje wyborem zawodu i sposobem jego wykonywania.
Świadomość granic — Edelman wie, że nie wszystkich da się uratować (jak nie wszystkich z Umschlagplatzu). Skoro tak — wybór jest moralnym obowiązkiem (kogo wyciągnąć, kogo zostawić). Ta dramatyczna selekcja powraca w pracy lekarza.
Komfortowa śmierć — gdy nie można uratować, Edelman czuje obowiązek zapewnić godne odejście („żeby nie wiedzieli, nie cierpieli, nie bali się, nie poniżali”). To echo getta, gdzie umierającym towarzyszono, by nie cierpieli sami.
Stoję przy bramie przez całe życie — metafora powtarzającej się sytuacji. Pamięć trwa, czyni z Edelmana świadka i wartownika.
Sens tytułu Zdążyć przed Panem Bogiem
Tytuł jest wieloznaczny i działa na kilku poziomach:
| Poziom | Znaczenie |
|---|---|
| Lekarski | wyścig z czasem — zdążyć z zabiegiem, nim pacjent umrze. „Zdążyć” przed nieuchronnością śmierci. |
| Filozoficzny / metafizyczny | wyzwanie rzucone Bogu (lub losowi): nie czekać, aż Bóg „zabierze świecę”, lecz wziąć sprawę w swoje ręce. Człowiek jako odpowiedzialny za życie bliźniego. |
| Etyczny | zdążyć z dobrem, póki jest możliwość. Zdążyć z komfortową śmiercią, zanim cierpienie pochłonie pacjenta. |
| Polemiczny | tytuł zawiera lekki bunt — Edelman nie pyta Boga, nie czeka na cud, działa sam. To postawa antyfatalistyczna. |
W kontekście pytania: tytuł oddaje całą postawę Edelmana — zarówno z Umschlagplatzu, jak i z sali operacyjnej. „Zdążyć” przed śmiercią to misja życiowa, której początek był w getcie.
Wzorcowa odpowiedź na 2 pkt
Punktacja CKE
- 2 pkt — poprawne wyjaśnienie roli pamięci z uwzględnieniem sensu tytułu.
- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie roli pamięci (bez tytułu) ALBO sam sens tytułu (bez roli pamięci).
- 0 pkt — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Klucz uniwersalny — pamięć w literaturze świadectwa
- Zidentyfikuj wydarzenie pamięci — co bohater pamięta.
- Pokaż MECHANIZM — jak ta pamięć działa: jest imperatywem? Brzemieniem? Inspiracją?
- Połącz z PÓŹNIEJSZYMI WYBORAMI bohatera — co pamięć sprawiła w jego życiu.
- Jeśli pytanie obejmuje tytuł — wyjaśnij osobno, dlaczego tytuł oddaje istotę bohatera.
- Cytuj kluczowe formuły („stoję przy bramie przez całe życie”, „zdążyć przed Panem Bogiem”) — to wzmacnia odpowiedź.
Podobne zadania
Demeter, Tren X, Kochanowski, Parandowski, porównanie postaw
Zadanie 8 (2 pkt)
Przeczytaj fragment *Mitologii* Jana Parandowskiego (Tekst 1 — opis Demeter szukającej porwanej do Hadesu córki Persefony) oraz *Tren X* Jana Kochanowskiego (Tekst 2 — lament ojca po śmierci córki Urszulki) zamieszczone w arkuszu CKE na stronie 10. Czy postawa podmiotu lirycznego w *Trenie X* Jana Kochanowskiego jest podobna do postawy Demeter? W uzasadnieniu odpowiedzi odwołaj się do *Trenu X* oraz do zacytowanego fragmentu *Mitologii* Jana Parandowskiego.
Przedwiośnie, Żeromski, sytuacja Polski po niepodległości
Zadanie 15 (2 pkt)
Przeczytaj fragment utworu *Na probostwie w Wyszkowie* Stefana Żeromskiego (1920) — ocena sytuacji Polski tuż po odzyskaniu niepodległości — zamieszczony w arkuszu CKE na stronie 17. Czy ocena sytuacji Polski tuż po odzyskaniu niepodległości zawarta w podanym fragmencie utworu *Na probostwie w Wyszkowie* znajduje potwierdzenie w *Przedwiośniu* Stefana Żeromskiego? W uzasadnieniu odpowiedzi przywołaj sytuacje z *Przedwiośnia*.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Zdążyć przed Panem Bogiem, Krall, Edelman, pamięć, Umschlagplatz" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl