Zadanie 16
Matura z języka polskiego, maj 2024, poziom podstawowy
Wymaganie: I.1.8 — znajomość i zrozumienie treści lektury obowiązkowej (Zdążyć przed Panem Bogiem); I.1.9 — rozpoznawanie tematyki i problematyki tekstu (numeracja wg podstawy przywołanej w zasadach oceniania 2024).
Treść zadania
Przeczytaj fragment reportażu Zdążyć przed Panem Bogiem Hanny Krall (rozmowa z Markiem Edelmanem o pracy w klinice i wspomnieniu Umschlagplatzu) zamieszczony w arkuszu CKE na stronie 18.
Na podstawie podanego fragmentu Zdążyć przed Panem Bogiem oraz całego reportażu Hanny Krall wyjaśnij, jaką rolę w powojennym życiu Marka Edelmana odgrywała pamięć o wydarzeniach na Umschlagplatzu. W odpowiedzi uwzględnij sens tytułu reportażu.
Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Rola pamięci o Umschlagplatzu w życiu Edelmana:
Pamięć o wydarzeniach na Umschlagplatzu ukształtowała powojenną drogę życiową Edelmana — praca lekarza (kardiologa) była przedłużeniem jego wojennej misji ratowania ludzi przed śmiercią. Edelman, późniejszy jeden z dowódców powstania w getcie warszawskim, stał przy bramie Umschlagplatzu (placu, skąd Niemcy wywozili Żydów do Treblinki) i wyciągał jednostki z tłumu skazanych na zagładę. Po wojnie ta sama postawa — wyrywanie ludzi śmierci — stała się jego zadaniem jako lekarza: „właściwie to jest to samo zadanie, co tam”. Na pytanie: „I tak stoisz przy tej bramie przez całe życie?” odpowiada: „Właściwie tak”.
Sens tytułu Zdążyć przed Panem Bogiem:
Tytuł oznacza wyścig z Bogiem o ludzkie życie — Edelman jako lekarz chce podjąć działanie, by uratować pacjenta, zanim Bóg „zgasi jego świecę" (zabierze do siebie). Gdy nie da się uratować — chce zdążyć z komfortową śmiercią, zanim ludzie zaczną cierpieć i bać się. Tytuł odsyła do filozoficznej polemiki Edelmana z Bogiem (lub losem): nie czekać biernie, lecz walczyć aktywnie o każde życie.
Klucz CKE — przykładowe odpowiedzi na 2 pkt:
- „Marek Edelman przy bramie na Umschlagplatzu ratował ludzi przed śmiercią. Dzięki pamięci o tych wydarzeniach pojął po wojnie, że jako lekarz może nadal ratować ludzkie życie. Tytuł oznacza, że starał się ratować pacjentów przed śmiercią — zanim Bóg ich zabierze do siebie."
- „Edelman od czasu swojego udziału w powstaniu i tragedii drugiej wojny światowej obrał sobie za cel ratowanie życia. Wcześniej walczył o nie na Umschlagplatzu, ratując życie niektórym więźniom, po wojnie zaś w szpitalu jako kardiochirurg. M. Edelman mówi, że chce „Zdążyć przed Panem Bogiem", a dokładniej podjąć działanie, zanim Bóg zgasi czyjąś świecę — czyli życie."
Pułapka 1: pominięcie sensu tytułu → maks 1 pkt. Klucz CKE: „2 pkt — wyjaśnienie roli pamięci z uwzględnieniem sensu tytułu". Pułapka 2: ograniczenie się tylko do streszczenia fragmentu, bez powiązania z całym reportażem. CKE prosi „na podstawie podanego fragmentu ORAZ całego reportażu". Pułapka 3: błędne identyfikowanie Umschlagplatzu (to nie obóz, lecz RAMPA przeładunkowa w Warszawie, skąd wywożono Żydów do Treblinki). Pułapka 4: pomylenie roli Edelmana — był jednym z dowódców ŻOB w powstaniu w getcie warszawskim 1943, a nie w powstaniu warszawskim 1944.
Materiały źródłowe
Strona arkusza CKE z tym zadaniem
Kontekst — Marek Edelman i reportaż Hanny Krall
Marek Edelman (1919-2009) — jeden z dowódców Żydowskiej Organizacji Bojowej w czasie powstania w getcie warszawskim (kwiecień-maj 1943). Po wojnie został lekarzem kardiologiem w Łodzi.
Zdążyć przed Panem Bogiem (1977) — reportaż Hanny Krall oparty na rozmowach z Edelmanem. Książka łączy dwie warstwy czasowe:
- powstanie w getcie 1943 — relacje Edelmana o codziennej walce, wyborach moralnych, śmierci towarzyszy;
- współczesna praca lekarza — operacje serca przeprowadzane w klinice, w której pracuje, pacjenci zagrożeni śmiercią, próby ich ratowania.
Te dwie warstwy są paralelne — Krall pokazuje, jak doświadczenie wojenne ukształtowało powojenne życie Edelmana.
Czym był Umschlagplatz
Umschlagplatz (niem. „plac przeładunkowy”) — plac przy bocznicy kolejowej w warszawskim getcie, skąd Niemcy wywozili Żydów do obozu zagłady Treblinka.
Edelman stał przy bramie i wyciągał z tłumu pojedyncze osoby, ratując im życie. Była to decyzja wyboru jednych spośród wielu, ogromne moralne brzemię.
To miejsce stało się dla Edelmana traumatycznym punktem odniesienia — całe jego późniejsze życie odniesione do tych chwil przy bramie.
Rola pamięci o Umschlagplatzu — szczegółowo
Pamięć jako imperatyw moralny — Edelman pojmuje swoje zadanie powojenne (lekarz ratujący życie) jako kontynuację tego, co robił na Umschlagplatzu. Pamięć nie jest pasywna — kieruje wyborem zawodu i sposobem jego wykonywania.
Świadomość granic — Edelman wie, że nie wszystkich da się uratować (jak nie wszystkich z Umschlagplatzu). Skoro tak — wybór jest moralnym obowiązkiem (kogo wyciągnąć, kogo zostawić). Ta dramatyczna selekcja powraca w pracy lekarza.
Komfortowa śmierć — gdy nie można uratować, Edelman czuje obowiązek zapewnić godne odejście: „Żeby nie wiedzieli, nie cierpieli, nie bali się. Żeby się nie poniżali.”
Stanie przy bramie przez całe życie — „I tak stoisz przy tej bramie przez całe życie? – Właściwie tak.” Metafora powtarzającej się sytuacji. Pamięć trwa, czyni z Edelmana świadka i wartownika.
Sens tytułu Zdążyć przed Panem Bogiem
Tytuł jest wieloznaczny i działa na kilku poziomach:
| Poziom | Znaczenie |
|---|---|
| Lekarski | wyścig z czasem — zdążyć z zabiegiem, nim pacjent umrze. „Zdążyć” przed nieuchronnością śmierci. |
| Filozoficzny / metafizyczny | wyzwanie rzucone Bogu (lub losowi): nie czekać, aż Bóg „zabierze świecę”, lecz wziąć sprawę w swoje ręce. Człowiek jako odpowiedzialny za życie bliźniego. |
| Etyczny | zdążyć z dobrem, póki jest możliwość. Zdążyć z komfortową śmiercią, zanim cierpienie pochłonie pacjenta. |
| Polemiczny | tytuł zawiera lekki bunt — Edelman nie pyta Boga, nie czeka na cud, działa sam. To postawa antyfatalistyczna. |
W kontekście pytania: tytuł oddaje całą postawę Edelmana — zarówno z Umschlagplatzu, jak i z sali operacyjnej. „Zdążyć” przed śmiercią to misja życiowa, której początek był w getcie.
Wzorcowa odpowiedź na 2 pkt
Punktacja CKE
- 2 pkt — poprawne wyjaśnienie roli pamięci z uwzględnieniem sensu tytułu.
- 1 pkt — poprawne wyjaśnienie roli pamięci (bez sensu tytułu).
- 0 pkt — odpowiedź niepoprawna albo brak odpowiedzi.
Klucz uniwersalny — pamięć w literaturze świadectwa
- Zidentyfikuj wydarzenie pamięci — co bohater pamięta.
- Pokaż MECHANIZM — jak ta pamięć działa: jest imperatywem? Brzemieniem? Inspiracją?
- Połącz z PÓŹNIEJSZYMI WYBORAMI bohatera — co pamięć sprawiła w jego życiu.
- Jeśli pytanie obejmuje tytuł — wyjaśnij osobno, dlaczego tytuł oddaje istotę bohatera.
- Odwołuj się do kluczowych sformułowań („stoisz przy tej bramie przez całe życie”, „zdążyć przed Panem Bogiem”) — ale pamiętaj, że odpowiedź złożona wyłącznie z cytatu dostaje 0 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Zdążyć przed Panem Bogiem, Krall, Edelman, pamięć, Umschlagplatz” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl