Zadanie 13

Materiały źródłowe

Powiększ

Strona arkusza CKE z tym zadaniem

Kontekst — Potop i mowa Bogusława

Potop (1886) — druga część Trylogii Henryka Sienkiewicza. Akcja w czasie potopu szwedzkiego (1655-1660). Główny bohater: Andrzej Kmicic — początkowo postrzegany jako warchoł i zdrajca (związany z Radziwiłłami), w toku akcji odkupuje winy walką w obronie Jasnej Góry i króla.

Sytuacja fragmentu

Książę Bogusław Radziwiłł, kuzyn wojewody wileńskiego Janusza Radziwiłła, wyjaśnia Kmicicowi prawdziwe motywy zdrady Radziwiłłów: nie patriotyzm, lecz prywata — chęć urwania kawałka Rzeczypospolitej dla siebie („Litwa musi być dla księcia Janusza, a z jego córką – dla mnie!”).

Po tej rozmowie Kmicic traci złudzenia co do Radziwiłłów — we fragmencie już „resztkami sił trzymał na wodzy wybuch szaleństwa”.

Klucz metafor

Metafora 1 — „wyszarpywanie poduszki spod głowy konającego”

Co Bogusław mówi dosłownie: „gdy kto kona, to mu krewni […] poduszkę spod głowy wyszarpują, ażeby się zaś dłużej nie męczył. Ja i książę wojewoda wileński postanowiliśmy tę właśnie przysługę oddać Rzeczypospolitej.”

Interpretacja:

• konający = Rzeczpospolita w stanie agonii (oblężona przez Szwedów);
• wyszarpanie poduszki = ostateczne dobicie, skrócenie męki, czyn cyniczny pod pozorem litości;
• „krewni” = Radziwiłłowie (jako wewnętrzni „krewni” Rzeczypospolitej, magnaci, jej współwłaściciele);
• „przysługa” = ironia: niby przysługa, faktycznie zdrada i zabicie.

Bogusław porównuje siebie i Janusza do tych, którzy dobijają Polskę, nie tych, którzy chcą ją ratować. To metafora ZDRADY, NIE patriotyzmu.

→ Stwierdzenie 1 jest fałszywe → F.

Metafora 2 — „postaw czerwonego sukna”

Co Bogusław mówi dosłownie: „Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna, za które ciągną Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto żyw naokoło. A my z księciem wojewodą wileńskim powiedzieliśmy sobie, że z tego sukna musi się i nam tyle zostać w ręku, aby na płaszcz wystarczyło.”

Interpretacja:

• postaw czerwonego sukna = Rzeczpospolita jako tkanina rozdzierana z każdej strony;
• ciągnący:
  • wrogowie zewnętrzni: Szwedzi, Chmielnicki (Kozacy), Hiperborejczykowie (mityczny lud Północy — Szwedzi są wymienieni osobno, więc chodzi o innego sąsiada), Tatarzy, elektor brandenburski;
  • „my” — Radziwiłłowie = magnaci, wewnętrzni zdrajcy chcący urwać kawałek dla siebie;
• „aby na płaszcz wystarczyło” = żeby i dla nich została część państwa: według Bogusława „Litwa musi być dla księcia Janusza”.

Metafora wskazuje, że i magnaci-zdrajcy, i wrogowie zewnętrzni wykorzystują słabość Rzeczypospolitej dla własnych korzyści.

→ Stwierdzenie 2 jest prawdziwe → P.

Punktacja CKE

• 1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi (FP).
• 0 pkt — odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.

Klucz uniwersalny — metafory w Potopie i innych epopejach narodowych

1. Czytaj w kontekście całej wypowiedzi — pojedyncze słowo może mylić.
2. Identyfikuj nadawcę — kto mówi tę metaforę? Bohater pozytywny czy negatywny? Cyniczny czy szczery?
3. Rozłóż metaforę na elementy — co czemu odpowiada w świecie realnym?
4. Sprawdź IRONIĘ — w Potopie Bogusław mówi cynicznie, dlatego jego „przysługa” oznacza dokładnie przeciwieństwo.