Zadanie 13

Treść zadania

Przeczytaj fragment Potopu Henryka Sienkiewicza — mowę księcia Bogusława Radziwiłła do Kmicica — zamieszczony w arkuszu CKE na stronie 15.

Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń odnoszących się do tego fragmentu. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.

Wyszarpywanie poduszki spod głowy konającego jest metaforą patriotycznej postawy tych, którzy chcą sprzeciwić się szwedzkim najeźdźcom.
Rozdzieranie czerwonego sukna to metafora dążeń magnatów oraz zewnętrznych wrogów, którzy chcą wykorzystać sytuację Rzeczypospolitej dla własnych korzyści.

Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

F — fałsz
P — prawda

Klucz CKE: FP

Typowy błąd / pułapka

Pułapka stwierdzenia 1: gest „wyszarpywania poduszki spod głowy konającego" to w kontekście wypowiedzi Bogusława dobicie ofiary, eutanazyjne skrócenie agonii — czyli czyn cyniczny, NIE patriotyczny. Bogusław porównuje siebie i Janusza Radziwiłła do tych, którzy chcą dobić Polskę, nie ratować. Patriotyczna postawa to PRZECIWIEŃSTWO tej metafory.

Pułapka stwierdzenia 2: zauważ, że ciągnących za czerwone sukno są nie tylko wrogowie zewnętrzni (Szwedzi, Tatarzy, elektor), ale i Radziwiłłowie — magnaci-zdrajcy z wewnątrz. Stwierdzenie ujmuje obie grupy poprawnie.

Materiały źródłowe

Fragment Potopu Henryka Sienkiewicza (mowa księcia Bogusława Radziwiłła do Kmicica) — Fragment "Potopu" Henryka Sienkiewicza - mowa księcia Bogusława Radziwiłła do Kmicica, z arkusza CKE, strona 15. Na podstawie: CKE — arkusz, strona 15 Oryginalny PDF CKE, str. 15

Strona arkusza CKE z tym zadaniem

Kontekst — Potop i mowa Bogusława

Potop (1886) — druga część Trylogii Henryka Sienkiewicza. Akcja w czasie potopu szwedzkiego (1655-1660). Główny bohater: Andrzej Kmicic — początkowo postrzegany jako warchoł i zdrajca (związany z Radziwiłłami), w toku akcji odkupuje winy walką w obronie Jasnej Góry i króla.

Sytuacja fragmentu

Kmicic jako emisariusz wojewody wileńskiego Janusza Radziwiłła odwiedza w Taurogach jego kuzyna Bogusława Radziwiłła. Bogusław — wykształcony, cyniczny, prozachodni — wyjaśnia Kmicicowi prawdziwe motywy zdrady Radziwiłłów: nie patriotyzm, lecz prywata — chęć urwania kawałka Rzeczypospolitej dla siebie.

Mowa Bogusława to moment przebudzenia Kmicica: tracąc złudzenia co do Radziwiłłów, postanawia z nimi zerwać i służyć królowi Janowi Kazimierzowi.

Klucz metafor

Metafora 1 — „wyszarpywanie poduszki spod głowy konającego”

Co Bogusław mówi dosłownie: „gdy kto kona, to mu krewni […] poduszkę spod głowy wyszarpują, ażeby się zaś dłużej nie męczył. Ja i książę wojewoda wileński postanowiliśmy tę właśnie przysługę oddać Rzeczypospolitej.”

Interpretacja:

konający = Rzeczpospolita w stanie agonii (oblężona przez Szwedów);
wyszarpanie poduszki = ostateczne dobicie, skrócenie męki, czyn cyniczny pod pozorem litości;
„krewni” = Radziwiłłowie (jako wewnętrzni „krewni” Rzeczypospolitej, magnaci, jej współwłaściciele);
„przysługa” = ironia: niby przysługa, faktycznie zdrada i zabicie.

Bogusław porównuje siebie i Janusza do tych, którzy dobijają Polskę, nie tych, którzy chcą ją ratować. To metafora ZDRADY, NIE patriotyzmu.

→ Stwierdzenie 1 jest fałszywe → F.

Metafora 2 — „postaw czerwonego sukna”

Co Bogusław mówi dosłownie: „Rzeczpospolita to postaw czerwonego sukna, za które ciągną Szwedzi, Chmielnicki, Hiperborejczykowie, Tatarzy, elektor i kto żyw naokoło. A my z księciem wojewodą wileńskim powiedzieliśmy sobie, że z tego sukna musi się i nam tyle zostać w ręku, aby na płaszcz wystarczyło.”

Interpretacja:

postaw czerwonego sukna = Rzeczpospolita jako tkanina rozdzierana z każdej strony (czerwień = krew, ofiara);
ciągnący:
- wrogowie zewnętrzni: Szwedzi, Chmielnicki (Kozacy), Tatarzy, elektor brandenburski (Hiperborejczykowie = aluzja do mitycznych ludów Północy, tu może Szwedzi/Skandynawowie);
- „my” — Radziwiłłowie = magnaci, wewnętrzni zdrajcy chcący urwać kawałek dla siebie;
„na płaszcz wystarczyło” = wystarczy, by zbudować własne, niezależne księstwo (Radziwiłłowie marzą o autonomicznym państwie litewsko-brandenburskim).

Metafora wskazuje, że i magnaci-zdrajcy, i wrogowie zewnętrzni wykorzystują słabość Rzeczypospolitej dla własnych korzyści.

→ Stwierdzenie 2 jest prawdziwe → P.

Punktacja CKE

1 pkt — dwie poprawne odpowiedzi (FP).
0 pkt — odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.

Klucz uniwersalny — metafory w Potopie i innych epopejach narodowych

Czytaj w kontekście całej wypowiedzi — pojedyncze słowo może mylić.
Identyfikuj nadawcę — kto mówi tę metaforę? Bohater pozytywny czy negatywny? Cyniczny czy szczery?
Rozłóż metaforę na elementy — co czemu odpowiada w świecie realnym?
Sprawdź IRONIĘ — w Potopie Bogusław mówi cynicznie, dlatego jego „przysługa” oznacza dokładnie przeciwieństwo.