Zadanie 4

Treść zadania

Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń odnoszących się do tekstu Carla Sagana albo do tekstu Marty Trepczyńskiej. Zaznacz P, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo F — jeśli jest fałszywe.

Czasowniki w pierwszej osobie liczby mnogiej, obecne w tekście Carla Sagana, służą zmniejszeniu dystansu między autorem a czytelnikami.
W sformułowaniu z tekstu Marty Trepczyńskiej dzień na Księżycu trwa dwa ziemskie tygodnie zastosowano przymiotnik wartościujący.

Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100-2505. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

P — prawda
F — fałsz

Klucz CKE: PF

Typowy błąd / pułapka

Pułapka 1: pomieszanie pluralis inclusivus (autor + czytelnik) z pluralis maiestaticus (królewskie „my"). U Sagana to pluralis inclusivus → zmniejsza dystans → P.

Pułapka 2: pomylenie przymiotnika wartościującego (oceniającego: dobry, piękny, niebezpieczny) z określającym/relacyjnym (ziemski, kosmiczny, polski). „Ziemski" to relacyjny (od „Ziemia"), nie wartościujący → F.

Materiały źródłowe

Teksty źródłowe (Tekst 1 i Tekst 2) — Teksty 1 i 2 z arkusza CKE. Na podstawie: CKE — arkusz, strona 4 Oryginalny PDF CKE, str. 4

Strona arkusza CKE z tym zadaniem

Zadanie 4 - strona 7 arkusza CKE — Strona 7 arkusza CKE z trescia zadania. Na podstawie: CKE Oryginalny PDF CKE, str. 7

Stwierdzenie 1 — czasowniki 1.os.l.mn. u Sagana

„Odkryliśmy cuda…”, „Badamy początki naszej planety…”, „Zaczęliśmy lepiej rozumieć Ziemię…”

Pluralis inclusivus („my” obejmujące autora + czytelnika) jest klasycznym zabiegiem stylistycznym zmniejszającym dystans między nadawcą a odbiorcą. Sagan jako popularyzator nauki świadomie buduje wspólnotę z czytelnikiem — „my, ludzie, odkrywamy kosmos razem”.

→ Stwierdzenie 1 = P (prawda).

Stwierdzenie 2 — „dzień na Księżycu trwa dwa ziemskie tygodnie”

Klucz teoretyczny:

Typ przymiotnika	Funkcja	Przykłady
Wartościujący	OCENIA jakość (pozytywnie/negatywnie)	dobry, piękny, niebezpieczny, fascynujący, straszny
Określający / relacyjny	KLASYFIKUJE, wskazuje pochodzenie / cechę obiektywną	ziemski (od „Ziemia”), polski, drewniany, długi, dwutygodniowy

„Ziemski” — przymiotnik relacyjny (utworzony od rzeczownika „Ziemia”). Nie ocenia („dzień ziemski” ≠ „dzień dobry”), tylko klasyfikuje (dzień JAKIEGO typu? — ziemskiego).

→ Stwierdzenie 2 = F (fałsz).

Punktacja CKE

1 pkt — poprawna odpowiedź (PF).
0 pkt — odpowiedź niepoprawna lub niepełna albo brak odpowiedzi.

Klucz uniwersalny — przymiotniki wartościujące vs relacyjne

Test wartościowania: czy przymiotnik daje się zastąpić frazą „dobry/zły/piękny/brzydki”? Jeśli tak → wartościujący.
Test pochodzenia: czy przymiotnik powstał od rzeczownika (Ziemia → ziemski, Polska → polski)? Jeśli tak → relacyjny.
Typowe wartościujące: piękny, brzydki, ważny, niebezpieczny, fascynujący, ohydny, doskonały, fatalny.
Typowe relacyjne: ziemski, kosmiczny, ludzki, naukowy, polski, dwutygodniowy.