Zadanie 13

Rozwiązanie

Cezary Baryka polemizuje z fundamentalnym poglądem komunistycznym: że klasa robotnicza (proletariat) jest siłą napędową rewolucji i odnowicielką zdegenerowanego społeczeństwa.

Komuniści głosili (za Marksem):

Dyktatura proletariatu = klasa robotnicza obejmuje władzę.
Klasa robotnicza = "klasa awangardowa", która przeprowadzi rewolucję i zbuduje nowe, sprawiedliwe społeczeństwo.
Proletariusz = nowy, "świadomy" człowiek tworzący lepszy świat.

Cezary kontruje: polska klasa robotnicza jest zbyt zniszczona przez nędzę, choroby, brak kultury, by mogła pełnić tę rolę. To klasa zdegradowana, ofiara, a nie podmiot zmiany. Może być obiektem pomocy ("czyjeś akcji odrodzeńczej"), ale nie podmiotem rewolucji.

Wnioski Cezarego: komunistyczna wiara w proletariat jako siłę odrodczą jest iluzją w polskich warunkach. Trzeba innej drogi reformy.

Typowy błąd / pułapka

Pułapka — uogólnienie do "Cezary nie lubi komunistów". Trzeba konkretu: z jakim konkretnym poglądem polemizuje? Klucz: rola klasy robotniczej jako siły odrodczej.

Pułapka — pominięcie kontekstu Przedwiośnia. Cezary po Baku (gdzie widział komunistyczną rzeczywistość) rozczarował się komunizmem, ale ma sympatie społeczne. Jego polemika to rozsądek, nie odrzucenie z definicji.

Pułapka — pomylenie z poglądami Antoniego Lulka (komunista) lub Szymona Gajowca (liberał). Cezary szuka trzeciej drogi.

Materiały źródłowe

Fragment "Przedwiośnia" Stefana Żeromskiego — Fragment: Stefan Żeromski, "Przedwiośnie" (Warszawa 1985) — z arkusza CKE, strona 15. Na podstawie: CKE — arkusz, strona 15 Oryginalny PDF CKE, str. 15

Strona arkusza CKE z trescia zadania

Zadanie 13 - fragment Przedwiośnia Żeromskiego — Strona 15 arkusza CKE 2026 PP - fragment Przedwiośnia + zadanie 13.1. Na podstawie: CKE 2026 Oryginalny PDF CKE, str. 15

Kontekst Przedwiośnia

Stefan Żeromski, Przedwiośnie (1924):

Powieść o młodej Polsce po odzyskaniu niepodległości.
Główny bohater Cezary Baryka — syn polskich rodziców z Baku, świadek rewolucji bolszewickiej w Azerbejdżanie (1918-1920).
Przyjeżdża do Polski rozczarowany komunizmem, szuka swojej drogi.
Powieść konfrontuje trzy ideologie:
- Mit szklanych domów (idealizm techniczny ojca Cezarego).
- Komunizm (Antoni Lulek).
- Reformizm liberalny (Szymon Gajowiec).
Otwarty zakończenie: Cezary maszeruje na Belweder z robotnikami, ale nie identyfikuje się z komunizmem.

Klucz pojęciowy — komunistyczny pogląd na proletariat

Karl Marks (Manifest komunistyczny, 1848):

Klasa robotnicza = awangarda rewolucji.
Dyktatura proletariatu = przejściowy etap do bezklasowego społeczeństwa.
Proletariusze “nie mają nic do stracenia prócz swych kajdan, mają do zdobycia cały świat”.
Świadomość klasowa = motor zmiany.

W Rosji bolszewickiej (po 1917):

Lenin głosił klasę robotniczą jako “klasę odrodczą”, która przejmie władzę i odnowi społeczeństwo.

Polemika Cezarego — krok po kroku

Cezary obserwuje polską klasę robotniczą:

“Przeżarta nędzą” — bieda strukturalna.
“Chorobami” — choroby zawodowe, alkoholizm, gruźlica.
“W stanie zwyrodnienia” — degradacja fizyczna i moralna.
“Pozbawiona kultury” — analfabetyzm, brak dostępu do edukacji.

Wniosek logiczny Cezarego: jak zdegradowana klasa może być siłą odrodczą? To sprzeczność.

Klasa upadła może być najwyżej obiektem pomocy (“obiektem czyjeś akcji odrodzeńczej”) — kogoś musi ją uzdrowić. Ale nie może być podmiotem zmiany, czynnikiem odnowy.

Co Cezary kwestionuje: fundamentalny mit komunistyczny — że klasa robotnicza, choć cierpi, ma w sobie moc rewolucyjną, świadomość klasową, zdolność do tworzenia nowego porządku.

Stąd jego pesymizm: w polskich warunkach komunistyczny scenariusz nie zadziała. Klasa robotnicza nie jest gotowa.

Wzorcowa odpowiedź

Punktacja CKE

1 pkt — wskazanie poglądu “klasa robotnicza = siła odrodcza społeczeństwa” + uzasadnienie z fragmentu.
0 pkt — uogólnienie (“Cezary nie zgadza się z komunistami”) bez konkretu.

Treść zadania