Zadanie 13
Matura z języka polskiego, maj 2026, poziom podstawowy
Wymaganie: I.1.1 — interpretacja tekstu literackiego, znajomość Przedwiośnia jako lektury obowiązkowej.
Treść zadania
Zadanie 13.1. Na podstawie przytoczonego fragmentu Przedwiośnia Stefana Żeromskiego (patrz strona 15 arkusza CKE) wyjaśnij, z jakim poglądem komunistów polemizował Cezary Baryka.
Źródło: arkusz CKE MPOP-P1-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Cezary Baryka polemizuje z fundamentalnym poglądem komunistycznym: że klasa robotnicza (proletariat) jest siłą napędową rewolucji i odnowicielką zdegenerowanego społeczeństwa.
Komuniści głosili (za Marksem):
- Dyktatura proletariatu = klasa robotnicza obejmuje władzę.
- Klasa robotnicza = "klasa awangardowa", która przeprowadzi rewolucję i zbuduje nowe, sprawiedliwe społeczeństwo.
- Proletariusz = nowy, "świadomy" człowiek tworzący lepszy świat.
Cezary kontruje: polska klasa robotnicza jest zbyt zniszczona przez nędzę, choroby, brak kultury, by mogła pełnić tę rolę. To klasa zdegradowana, ofiara, a nie podmiot zmiany. Może być obiektem pomocy ("czyjeś akcji odrodzeńczej"), ale nie podmiotem rewolucji.
Wnioski Cezarego: komunistyczna wiara w proletariat jako siłę odrodczą jest iluzją w polskich warunkach. Trzeba innej drogi reformy.
Pułapka — uogólnienie do "Cezary nie lubi komunistów". Trzeba konkretu: z jakim konkretnym poglądem polemizuje? Klucz: rola klasy robotniczej jako siły odrodczej.
Pułapka — pominięcie kontekstu Przedwiośnia. Cezary po Baku (gdzie widział komunistyczną rzeczywistość) rozczarował się komunizmem, ale ma sympatie społeczne. Jego polemika to rozsądek, nie odrzucenie z definicji.
Pułapka — pomylenie z poglądami Antoniego Lulka (komunista) lub Szymona Gajowca (liberał). Cezary szuka trzeciej drogi.
Materiały źródłowe
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Kontekst Przedwiośnia
Stefan Żeromski, Przedwiośnie (1924):
- Powieść o młodej Polsce po odzyskaniu niepodległości.
- Główny bohater Cezary Baryka — syn polskich rodziców z Baku, świadek rewolucji bolszewickiej w Azerbejdżanie (1918-1920).
- Przyjeżdża do Polski rozczarowany komunizmem, szuka swojej drogi.
- Powieść konfrontuje trzy ideologie:
- Mit szklanych domów (idealizm techniczny ojca Cezarego).
- Komunizm (Antoni Lulek).
- Reformizm liberalny (Szymon Gajowiec).
- Otwarty zakończenie: Cezary maszeruje na Belweder z robotnikami, ale nie identyfikuje się z komunizmem.
Klucz pojęciowy — komunistyczny pogląd na proletariat
Karl Marks (Manifest komunistyczny, 1848):
- Klasa robotnicza = awangarda rewolucji.
- Dyktatura proletariatu = przejściowy etap do bezklasowego społeczeństwa.
- Proletariusze “nie mają nic do stracenia prócz swych kajdan, mają do zdobycia cały świat”.
- Świadomość klasowa = motor zmiany.
W Rosji bolszewickiej (po 1917):
- Lenin głosił klasę robotniczą jako “klasę odrodczą”, która przejmie władzę i odnowi społeczeństwo.
Polemika Cezarego — krok po kroku
Cezary obserwuje polską klasę robotniczą:
- “Przeżarta nędzą” — bieda strukturalna.
- “Chorobami” — choroby zawodowe, alkoholizm, gruźlica.
- “W stanie zwyrodnienia” — degradacja fizyczna i moralna.
- “Pozbawiona kultury” — analfabetyzm, brak dostępu do edukacji.
Wniosek logiczny Cezarego: jak zdegradowana klasa może być siłą odrodczą? To sprzeczność.
Klasa upadła może być najwyżej obiektem pomocy (“obiektem czyjeś akcji odrodzeńczej”) — kogoś musi ją uzdrowić. Ale nie może być podmiotem zmiany, czynnikiem odnowy.
Co Cezary kwestionuje: fundamentalny mit komunistyczny — że klasa robotnicza, choć cierpi, ma w sobie moc rewolucyjną, świadomość klasową, zdolność do tworzenia nowego porządku.
Stąd jego pesymizm: w polskich warunkach komunistyczny scenariusz nie zadziała. Klasa robotnicza nie jest gotowa.
Wzorcowa odpowiedź
Punktacja CKE
- 1 pkt — wskazanie poglądu “klasa robotnicza = siła odrodcza społeczeństwa” + uzasadnienie z fragmentu.
- 0 pkt — uogólnienie (“Cezary nie zgadza się z komunistami”) bez konkretu.
Podobne zadania
Lalka Prusa, Ignacy Rzecki, romantyk, przywiązanie do ludzi
Zadanie 11 (2 pkt)
Na podstawie przytoczonego fragmentu eseju Olgi Tokarczuk *Lalka i perła* (patrz strona 13 arkusza CKE) wykonaj polecenia 11.1 i 11.2. **Zadanie 11.1.** Który bohater *Lalki* Bolesława Prusa został opisany w przytoczonym fragmencie *Lalki i perły* Olgi Tokarczuk? Podaj nazwisko tego bohatera. **Zadanie 11.2.** Wykaż, że bohater *Lalki* Bolesława Prusa, opisany w przytoczonym fragmencie *Lalki i perły* Olgi Tokarczuk, to **człowiek przywiązany do ludzi**. W odpowiedzi odwołaj się do relacji tego bohatera z wybranym bohaterem *Lalki* Bolesława Prusa.
Potop, Sienkiewicz, metafora, postaw czerwonego sukna
Zadanie 13 (1 pkt)
maj 2024 • PP
Przeczytaj fragment *Potopu* Henryka Sienkiewicza — mowę księcia Bogusława Radziwiłła do Kmicica — zamieszczony w arkuszu CKE na stronie 15. Oceń prawdziwość podanych stwierdzeń odnoszących się do tego fragmentu. Zaznacz **P**, jeśli stwierdzenie jest prawdziwe, albo **F** — jeśli jest fałszywe. 1. Wyszarpywanie poduszki spod głowy konającego jest metaforą patriotycznej postawy tych, którzy chcą sprzeciwić się szwedzkim najeźdźcom. 2. Rozdzieranie czerwonego sukna to metafora dążeń magnatów oraz zewnętrznych wrogów, którzy chcą wykorzystać sytuację Rzeczypospolitej dla własnych korzyści.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Żeromski "Przedwiośnie", Cezary Baryka, polemika z komunistami" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl