Zadanie 14

Rozwiązanie

Forma według Gombrowicza = narzucony przez innych ludzi sposób bycia, rola społeczna lub maska, do której jednostka jest zmuszana — niezależnie od własnej woli.

Jak działa forma we fragmencie:

Józio (dorosły) chce krzyknąć: "Nie jestem uczeń, zaszła pomyłka", próbuje uciec.
Ale "coś z tyłu chwyciło jak w kleszcze i przygwoździło" — dziecięca, infantylna pupa go chwyciła.
Wynik: Józio zachowuje się jak uczeń — wystawia dwa palce, mówi "Tak", siedzi w klasie.
Belfer Pimko zapisuje go, kontroluje — Józio jest "zakneblowany, zbelfrzony, zabelfrowany" (neologizmy Gombrowicza).

Mechanizm formy:

Inny człowiek narzuca rolę (Pimko narzuca rolę ucznia).
Sytuacja, kontekst wymusza zachowanie (szkoła, klasa).
Jednostka zostaje uformowana — staje się tym, kim oczekują, że ma być.
Próby ucieczki są bezskuteczne — forma jest silniejsza niż wola.

Klucz: forma to zniewolenie przez maskę. Człowiek nie jest "sobą" — jest tym, kim inni go formują.

Słynne pojęcia z Ferdydurke:

Upupianie = sprowadzenie dorosłego do dziecka (jak Józio przez Pimkę).
Pupa = symbol infantylizacji.
Gęba = symbol społecznej maski narzuconej z zewnątrz.

Pełna formuła: "Człowiek nigdy nie jest sobą, zawsze jest formą" (Gombrowicz).

Typowy błąd / pułapka

Pułapka — definicja formy jako "kształt artystyczny / formalna strona dzieła". W Ferdydurke forma to pojęcie filozoficzne Gombrowicza, NIE estetyczne.

Pułapka — opis fragmentu bez wyjaśnienia mechanizmu. Trzeba abstrakcyjnej definicji formy + konkretu z tekstu.

Pułapka — pomylenie z "konwencją literacką". Forma u Gombrowicza dotyczy człowieka (jak go formują inni), nie literatury.

Materiały źródłowe

Fragment "Ferdydurke" Witolda Gombrowicza — Fragment: Witold Gombrowicz, "Ferdydurke" (z "Pism zebranych", t. 2, Kraków 2007) — z arkusza CKE, strona 16. Na podstawie: CKE — arkusz, strona 16 Oryginalny PDF CKE, str. 16

Strona arkusza CKE z trescia zadania

Zadanie 14 - fragment Ferdydurke Gombrowicza — Strona 16 arkusza CKE 2026 PP - fragment Ferdydurke + zadanie 14. Na podstawie: CKE 2026 Oryginalny PDF CKE, str. 16

Klucz pojęciowy — koncepcja formy u Gombrowicza

Forma = kluczowe pojęcie filozofii Witolda Gombrowicza (Ferdydurke, 1937; Dziennik, Trans-Atlantyk):

Aspekt	Wyjaśnienie
Definicja	Narzucona z zewnątrz rola, maska, schemat zachowania, do którego jednostka jest zmuszona.
Pochodzenie	Z relacji z innymi ludźmi, instytucjami, kontekstami społecznymi.
Działanie	Działa z zewnątrz, ale człowiek interioryzuje ją, staje się tym, kim go formują.
Skutki	Zniewolenie, infantylizacja, brak autentyczności, “zniewieścienie”, “upupianie”.

Słynne pojęcia z Ferdydurke

Upupianie = sprowadzenie człowieka dorosłego do statusu dziecka, ucznia, niewolnika formy. Pimko upupia Józia.
Pupa = symbol dziecięcej, infantylnej formy narzuconej z zewnątrz.
Gęba = społeczna maska, którą ktoś nam narzuca.
Łydka = symbol erotycznej, młodzieńczej formy (Zuta).

Analiza fragmentu

Punkt wyjścia: Józio jest dorosłym — ma 30 lat, pisze książkę. Pimko (belfer) przychodzi i “redukuje” go do ucznia.

Próba ucieczki: Józio chce krzyknąć “Nie jestem uczniem!”, chce uciec. Ale “coś go z tyłu chwyciło jak w kleszcze” — dziecięca, infantylna pupa.

Forma zwycięża: zamiast krzyczeć, Józio wystawia dwa palce (jak uczeń) i mówi “Tak”. Zachowuje się zgodnie z formą.

Neologizmy zniewolenia: Józio jest “zakneblowany” (bez głosu), “zbelfrzony” i “zabelfrowany” (oblepiony belfrowską formą). Forma działa przez słowo, przez gest, przez sytuację.

Wniosek: jednostka nie może wyzwolić się z formy silą woli. Forma jest narzucana przez kontekst i innych ludzi — i wciąga jednostkę nawet wbrew jej intencji.

Wzorcowa odpowiedź

Punktacja CKE

1 pkt — wyjaśnienie koncepcji formy + powiązanie z fragmentem Ferdydurke.
0 pkt — pomylenie z formą estetyczną, brak związku z fragmentem.

Klucz uniwersalny — pojęcia Gombrowicza

Forma: maska narzucona z zewnątrz.
Upupianie: redukcja do dziecka, schematu, niewolnictwa.
Pupa (Józio i Pimko), Gęba (Miętalski, Syfon), Łydka (Zuta) — trzy symbole formy w Ferdydurke.
Ucieczka od formy — niemożliwa, bo każda próba tworzy nową formę (Gombrowicz: “jest niemożliwa wolność od formy”).

Treść zadania