Zadanie 11
Matura z biologii, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: XI. Funkcjonowanie zwierząt. 2. […] 2) Odporność. Zdający: c) przedstawia narządy […] układu odpornościowego człowieka. 5) Regulacja hormonalna. Zdający: b) podaje lokalizacje gruczołów dokrewnych człowieka i wymienia hormony przez nie produkowane, e) przedstawia antagonistyczne działanie hormonów na przykładzie regulacji poziomu glukozy […] we krwi, f) wyjaśnia rolę hormonów w reakcji na stres u człowieka.
Treść zadania
Zadanie 11. (0–2)
Na poniższym schemacie przedstawiono rozmieszczenie wybranych gruczołów układu dokrewnego w organizmie człowieka.
Na schemacie sylwetki człowieka oznaczono literami A, B, C, D cztery gruczoły:
- A – na szyi (poziom krtani),
- B – w klatce piersiowej, między płucami (za mostkiem),
- C – w jamie brzusznej, na szczycie nerek,
- D – w jamie brzusznej, obok żołądka.
Na podstawie: J. Chlebińska, Anatomia i fizjologia człowieka, Warszawa 1981.
Uzupełnij tabelę – wpisz w puste komórki oznaczenia literowe odpowiednich gruczołów ze schematu oraz ich nazwy.
| Funkcja gruczołu | Oznaczenie literowe | Nazwa gruczołu |
|---|---|---|
| Wydziela hormony peptydowe regulujące stężenie glukozy we krwi. | ||
| Odgrywa kluczową rolę w dojrzewaniu układu odpornościowego. | ||
| Część korowa tego gruczołu wydziela hormony steroidowe, np. kortyzol i niewielkie ilości androgenów. |
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
| Funkcja | Lokalizacja | Nazwa gruczołu |
|---|---|---|
| Hormony peptydowe regulujące glukozę | D | trzustka (pancreas) |
| Dojrzewanie układu odpornościowego | B | grasica (thymus) |
| Część korowa — hormony steroidowe (kortyzol + androgeny) | C | nadnercze (gruczoł nadnerczowy) |
(A = tarczyca — wydziela tyroksynę T3/T4 + kalcytoninę, nie pasuje do żadnej funkcji w tabeli.)
Punktacja: 2 pkt — obie kolumny poprawnie; 1 pkt — jedna kolumna albo dwa wiersze. Zasady uznają też „kora nadnerczy”.
Uzasadnienia:
D = trzustka: wyspy Langerhansa (1-2% masy) zawierają komórki β (insulina) + α (glukagon) + δ (somatostatyna). Insulina (51 aminokwasów) i glukagon (29 aminokwasów) to hormony peptydowe regulujące glukozę: insulina obniża (pobranie glukozy przez tkanki), glukagon podnosi (glikogenoliza w wątrobie).
B = grasica: zlokalizowana za mostkiem w klatce piersiowej. W grasicy dojrzewają limfocyty T ("T" od thymus). Hormony grasicze (tymulina, tymopoetyna) wspierają edukację limfocytów. Grasica jest największa w dzieciństwie, ulega inwolucji po pokwitaniu (zostaje tylko fragment szczątkowy w dorosłym).
C = nadnercze: na szczycie każdej nerki. Dwie warstwy:
- Kora (zewnętrzna, większa część gruczołu) — hormony steroidowe:
- Warstwa kłębkowata: mineralokortykoidy (aldosteron — regulacja sodu i potasu).
- Warstwa pasmowata: glikokortykoidy (kortyzol — stres, glukoneogeneza).
- Warstwa siatkowata: androgeny słabe (DHEA).
- Rdzeń (wewnętrzny) — hormony katecholaminowe (adrenalina, noradrenalina) → walka/ucieczka.
- Kora (zewnętrzna, większa część gruczołu) — hormony steroidowe:
Pułapka — pomylenie A (tarczyca) z B (grasica). Tarczyca jest na szyi, grasica w klatce piersiowej za mostkiem. Klucz na schemacie: A wysoko (szyja), B niżej (mostek/płuca).
Pułapka — pomylenie nadnercza z nerką. Nerka = wydalniczy (mocz). Nadnercze = dokrewny (hormony) — siedzi NA szczycie nerki jak czapeczka.
Pułapka — insulina i glukagon NIE są steroidowe. Klucz słowa: peptydowe. Insulina to białko ~51 aa, glukagon ~29 aa. Steroidowe = kortyzol, aldosteron, testosteron (lipofilne).
Pułapka — kortyzol jest steroidowy, NIE peptydowy. Klucz słowa: "część korowa" + "steroidowe" → nadnercze (kora).
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — główne gruczoły dokrewne człowieka
| Gruczoł | Lokalizacja | Główne hormony | Funkcja |
|---|---|---|---|
| Przysadka mózgowa | Podstawa mózgu (siodło tureckie) | TSH, ACTH, FSH, LH, GH, prolaktyna; tylny płat uwalnia ADH i oksytocynę (wytwarzane w podwzgórzu) | Reguluje pracę innych gruczołów (sama pod kontrolą podwzgórza) |
| Tarczyca | Szyja, dwa płaty po bokach krtani | T3, T4 (tyroksyna), kalcytonina | Metabolizm + termoregulacja |
| Przytarczyce | Tylna ściana tarczycy (zwykle 4) | PTH (parathormon) | Gospodarka wapniem |
| Grasica | Za mostkiem w klatce piersiowej | Tymulina, tymopoetyna | Dojrzewanie limfocytów T |
| Nadnercza | Na szczycie nerek | Kora: kortyzol, aldosteron, androgeny; Rdzeń: adrenalina, noradrenalina | Stres + regulacja jonowa |
| Trzustka | Brzuch, obok dwunastnicy | Insulina, glukagon + somatostatyna | Regulacja glukozy |
| Jajniki / jądra | Miednica mała (♀) / moszna (♂) | Estrogeny+progesteron / testosteron | Cechy płciowe + cykl |
| Szyszynka | Mózg, międzymózgowie | Melatonina | Rytm dobowy snu |
Mechanizm: tabela funkcji-gruczołów
Funkcja 1: hormony peptydowe regulujące glukozę.
- Hormony peptydowe = zbudowane z reszt aminokwasowych połączonych wiązaniami peptydowymi.
- Glukozę regulują: insulina (51 aa) + glukagon (29 aa) → trzustka (D).
- Insulina obniża, glukagon podnosi glukozę.
Funkcja 2: dojrzewanie układu odpornościowego.
- Limfocyty T dojrzewają w grasicy → nazwa: “T” jak Thymus.
- Grasica (B) za mostkiem, w dzieciństwie duża, później inwolucja.
Funkcja 3: część korowa, hormony steroidowe (kortyzol, androgeny).
- “Część korowa” = klucz słowny → nadnercza (mają korę i rdzeń).
- Kora nadnerczy: kortyzol (stres), aldosteron (sód), DHEA (androgeny).
- Wszystkie ze steroidów → biosynteza z cholesterolu.
Dlaczego A (tarczyca) nie pasuje?
Tarczyca wydziela:
- T3, T4 (tyroksyna) — aminokwasowe (modyfikowane tyrozyną z jodem), NIE peptydowe.
- Kalcytonina — peptydowa, ale reguluje wapń (nie glukozę).
Żadna funkcja w tabeli nie pasuje do tarczycy. Stąd A pozostaje niewykorzystane.
Punktacja CKE
- 11. 2 pkt — poprawnie wypełnione obie kolumny (oznaczenia i nazwy); 1 pkt — poprawnie wypełniona jedna kolumna albo dwa wiersze.
Po co to umieć
Cukrzyca — chorobliwy stan trzustki:
- Typ 1: autoimmunologiczne niszczenie komórek β → brak insuliny → leczenie insuliną. Często ujawnia się w dzieciństwie lub młodości.
- Typ 2: oporność tkanek na insulinę → najpierw za dużo insuliny, potem wyczerpanie β. Powiązana z otyłością.
Choroba Addisona — niewydolność kory nadnerczy → spadek kortyzolu + aldosteronu → niskie ciśnienie, hipoglikemia, osłabienie. Chorował na nią m.in. prezydent USA John F. Kennedy.
Zespół Cushinga — odwrotność: nadmiar kortyzolu (np. przy guzie przysadki wydzielającym ACTH — to choroba Cushinga — albo guzie kory nadnerczy). Otyłość brzuszna, „twarz księżycowata”, łatwe powstawanie siniaków.
Grasica a HIV: HIV niszczy limfocyty T CD4+ (pomocnicze), czyli komórki, które dojrzewają w grasicy → osłabienie odporności.
Tyroidektomia — usunięcie całej tarczycy (np. przy raku) → konieczne przyjmowanie lewotyroksyny (syntetycznej T4) do końca życia. Niedoczynność tarczycy (hipotyreoza) = ospałość, przyrost wagi, zimno.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „anatomia, układ dokrewny, gruczoły, trzustka, grasica, nadnercza, hormony” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl