Zadanie 9
Matura z biologii, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: XI. Funkcjonowanie zwierząt. 1) rozpoznaje tkanki organizmu człowieka […] na schemacie, mikrofotografii […].
XI. Funkcjonowanie zwierząt. 2. […] 7) Poruszanie się. Zdający: e) opisuje współdziałanie […] stawów i kości w ruchu człowieka; j) rozpoznaje (na […] schemacie, rysunku) rodzaje połączeń kości i określa ich funkcje.
Treść zadania
Na poniższej ilustracji przedstawiono schematyczny przekrój przez staw kolanowy człowieka oraz mikrofotografie czterech tkanek łącznych (A-D).
Uwaga: nie zachowano wspólnej skali mikrofotografii.
Na schemacie (opis rysunku; w arkuszu linie 1–4 nie mają podpisów): 1 wskazuje kość udową, 2 — warstwę pokrywającą powierzchnię stawową kości udowej, 3 — pasmo wewnątrz stawu łączące kość udową z piszczelową, 4 — żółtą strukturę pod rzepką.
Na podstawie: E.C. Amerman, Exploring Anatomy & Physiology in the Laboratory, Englewood 2017.
Zadanie 9.1. (0-2)
Uzupełnij tabelę — dla każdej tkanki łącznej oznaczonej na przekroju stawu kolanowego (1.-4.) podaj jej nazwę oraz dopasuj właściwą mikrofotografię (A-D). Wpisz nazwy oraz litery w odpowiednie komórki tabeli.
| Nr na schemacie | Nazwa tkanki łącznej | Mikrofotografia |
|---|---|---|
| 1. | ||
| 2. | ||
| 3. | ||
| 4. |
Zadanie 9.2. (0-1)
Dokończ zdanie. Zaznacz odpowiedź A albo B oraz jej uzasadnienie 1., 2. albo 3.
Staw kolanowy to
| A. | staw prosty, | ponieważ | 1. | umożliwia ruch w jednej osi. |
| B. | staw złożony, | 2. | umożliwia ruch w kilku osiach. | |
| 3. | stanowi połączenie więcej niż dwóch kości. |
Zadanie 9.3. (0-1)
Przedstaw rolę mazi stawowej w czasie ruchu stawu.
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
9.1. Dopasowanie:
| Nr | Nazwa tkanki | Mikrofotografia |
|---|---|---|
| 1 (kość udowa) | tkanka kostna | B (osteony, koncentryczne kręgi, kanały Haversa) |
| 2 (powierzchnia stawowa) | tkanka chrzęstna szklista | C (chondrocyty w lukach, macierz różowo-niebieska) |
| 3 (więzadła) | tkanka łączna właściwa zbita (włóknista) | A (równoległe pasy włókien kolagenowych) |
| 4 (poduszka tłuszczowa) | tkanka tłuszczowa (żółta) | D (adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu) |
Punktacja: 2 pkt — obie kolumny poprawnie; 1 pkt — jedna kolumna albo dwa wiersze poprawnie. W wierszu 3. nie uznaje się samego „włóknista” ani samego „zbita” (pasują też do tkanek chrzęstnej i kostnej); w wierszach 1. i 2. nie uznaje się zbyt ogólnych „oporowa”, „szkieletowa”.
9.2. — B3. Staw kolanowy to staw złożony, ponieważ łączy więcej niż dwie kości: kość udową, piszczelową i rzepkę (3 kości).
9.3. Maź stawowa (synovia) w czasie ruchu:
- Smaruje powierzchnie stawowe → zmniejsza tarcie między chrząstkami stawowymi → zapobiega ich ścieraniu.
- Amortyzuje obciążenia i wstrząsy podczas ruchu.
Maź odżywia też chrząstkę stawową, ale zasady oceniania nie uznają odpowiedzi odnoszących się wyłącznie do odżywiania ani zbyt ogólnych („chroni powierzchnie stawowe”).
Pułapka 9.1 — rozpoznanie A i C. A (włókna równoległe = ścięgna/więzadła) ≠ C (chondrocyty w lukach = chrząstka). Klucz: A ma wydłużone komórki między włóknami kolagenowymi, C ma okrągłe komórki w lukach (lacunae).
Pułapka 9.1 — rozpoznanie B. Tkanka kostna ma osteony (koncentryczne pierścienie wokół kanału Haversa).
Pułapka 9.2 — liczba osi ruchu nie decyduje o podziale stawów na proste i złożone — decyduje liczba kości tworzących staw. Kolano = kość udowa, piszczelowa i rzepka → staw złożony.
Strony arkusza CKE z trescia zadania
Klucz pojęciowy — tkanki łączne
| Tkanka | Charakterystyka | Mikrofotografia |
|---|---|---|
| Kostna | Osteony, kanały Haversa, macierz mineralizowana (CaPO₄) | Koncentryczne kręgi |
| Chrzęstna szklista | Chondrocyty w lukach, macierz białkowa (kolagen II) | Okrągłe komórki w lakunach |
| Włóknista zwarta | Włókna kolagenu równolegle, fibroblasty | Pasy równoległych włókien |
| Tłuszczowa | Adipocyty z dużymi kroplami tłuszczu | Komórki heksagonalne, “puste” |
Analiza zadania 9.1
1 (kość udowa) — tkanka kostna (na przekroju widać kość gąbczastą otoczoną zbitą). Mikrofotografia B pokazuje osteony = koncentryczne kręgi blaszek kostnych wokół kanału Haversa (z naczyniem krwionośnym w środku).
2 (powierzchnia stawowa) — chrząstka stawowa szklista. Pokrywa końce kości w stawie, redukuje tarcie. Mikrofotografia C pokazuje chondrocyty (okrągłe komórki w lakunach) w macierzy różowo-niebieskiej.
3 (więzadła) — tkanka łączna włóknista zwarta. Włókna kolagenu ułożone równolegle dla maksymalnej wytrzymałości w jednym kierunku. Mikrofotografia A.
4 (żółta poduszka) — tkanka tłuszczowa (ciało tłuszczowe Hoffa pod rzepką). Magazyn energii + amortyzator. Mikrofotografia D — komórki heksagonalne z dużymi kroplami tłuszczu, jądra zepchnięte na obrzeże.
Analiza zadania 9.2 — rodzaj stawu
Podział stawów wg liczby kości:
- Prosty (simple): 2 kości (np. staw barkowy — łopatka + kość ramienna).
- Złożony (compound): 3 lub więcej kości.
Staw kolanowy łączy:
- Kość udową (femur) — od góry.
- Kość piszczelową (tibia) — od dołu.
- Rzepkę (patella) — z przodu.
→ 3 kości → staw złożony.
Uzasadnienie: opcja 3 (“stanowi połączenie więcej niż dwóch kości”). Opcje 1 (jedna oś) i 2 (kilka osi) opisują liczbę osi ruchu (typ ruchowy), nie typ wg liczby kości.
→ B3.
Analiza zadania 9.3 — maź stawowa
Maź stawowa (synovia) = lepki płyn w jamie stawowej, produkowany przez błonę maziową. Funkcje:
1. Smarowanie (główna funkcja podczas ruchu): zmniejsza tarcie między powierzchniami chrząstki stawowej → ruch jest płynny, chrząstki się nie ścierają.
2. Amortyzacja wstrząsów (działa jak płyn hydrauliczny): rozprasza siły kompresji.
3. Odżywianie chrząstki: chrząstka stawowa nie ma naczyń krwionośnych — substancje odżywcze (tlen, glukoza) dyfundują z mazi do chondrocytów.
Uwaga: za samo odżywianie chrząstki (bez zmniejszenia tarcia lub amortyzacji) zasady oceniania nie przyznają punktu.
Punktacja CKE
- 9.1. 2 pkt — poprawnie obie kolumny tabeli (nazwy i mikrofotografie); 1 pkt — poprawnie jedna kolumna LUB dwa wiersze.
- 9.2. 1 pkt — B3.
- 9.3. 1 pkt — rola mazi uwzględniająca zmniejszenie tarcia w stawie (między powierzchniami stawowymi) LUB amortyzację obciążeń.
Po co to umieć
Choroby stawów:
- Choroba zwyrodnieniowa stawów (osteoartroza) — ścieranie chrząstki stawowej, ból.
- Reumatoidalne zapalenie stawów — układ odpornościowy atakuje błonę maziową.
- Wymiana stawu (endoproteza) — gdy chrząstka uległa całkowitemu zużyciu.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „histologia, tkanki łączne, staw kolanowy, maź stawowa” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl