Zadanie 11
Matura z fizyki, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: 11.1: I.2, XII.5, XII.6, XII.9 — skład jądra, zapis reakcji jądrowych z zachowaniem liczby nukleonów i ładunku, rozpad beta. 11.2: XII.3, XII.7, XII.8, XII.9 — równoważność masy i energii spoczynkowej, zasada zachowania energii w reakcjach jądrowych. 11.3: I.4, I.7, I.9, XII.12 — dopasowanie prostej do danych z wykresu i interpretacja jej nachylenia, czas połowicznego rozpadu.
Treść zadania
Izotop neonu ulega rozpadowi promieniotwórczemu w wyniku przemiany . Powstają: cząstka (elektron), jądro pewnego pierwiastka oraz antyneutrino elektronowe (ładunek zerowy, masa pomijalna).
11.1. (0–2) Uzupełnij schemat rozpadu, wpisując liczby atomową i masową oraz symbol (lub nazwę) pierwiastka :
11.2. (0–1) Tuż przed rozpadem jądro neonu było nieruchome. Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):
- Masa jądra neonu jest większa od łącznej sumy mas produktów rozpadu tego jądra.
- Produkty rozpadu jądra neonu uzyskują energię kinetyczną.
11.3. (0–4) Badano próbkę promieniotwórczą zawierającą jądra . Łączną masę jąder pozostających w próbce po czasie oznaczono jako . Na podstawie pomiarów promieniowania obliczono dla różnych chwil czasu. Na wykresie przedstawiono zależność od czasu ; wartości logarytmu obliczono dla wartości liczbowych masy wyrażonej w pewnych jednostkach umownych. (Odczyt z wykresu w arkuszu: linia prosta od punktu , przechodząca m.in. przez punkty i , przecina oś czasu przy min.) Na podstawie wykresu oblicz — czas połowicznego rozpadu jąder neonu . Zapisz obliczenia.
Źródło: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
11.1.
W rozpadzie neutron w jądrze zamienia się w proton, elektron i antyneutrino. Liczba masowa się nie zmienia, liczba atomowa rośnie o 1:
11.2. PP
Stwierdzenie 1 — prawda. Rozpad zachodzi samorzutnie, więc musi być energetycznie korzystny: masa jądra macierzystego jest większa od sumy mas produktów. Ta różnica mas zamienia się w energię zgodnie z .
Stwierdzenie 2 — prawda. Jądro przed rozpadem spoczywało, a energia odpowiadająca różnicy mas zamienia się w energię kinetyczną produktów. Dodatkowo z zasady zachowania pędu: skoro pęd początkowy był zerowy, pędy produktów muszą się sumować do zera, a więc produkty mają niezerowe prędkości.
11.3.
Krok 1. Odczyt wartości początkowej. Z wykresu dla : .
Krok 2. Wartość logarytmu dla połowy masy. Szukamy chwili, w której zostanie :
Krok 3. Odczyt czasu z wykresu. Wartość prosta osiąga dla
(CKE uznaje wyniki z przedziału – min.)
Sposób alternatywny — przez współczynnik kierunkowy. Prosta przecina oś (czyli ) przy min, więc jej nachylenie wynosi
Warunek połowicznego rozpadu daje
W 11.1 łatwo pomylić kierunek zmiany liczby atomowej. W rozpadzie emitowany jest elektron o ładunku , więc żeby ładunek się bilansował, jądro musi zyskać : . Sód, nie fluor. Reguła: przesuwa pierwiastek w prawo w układzie okresowym, i rozpad — w lewo.
Liczba masowa w rozpadzie beta się nie zmienia. Elektron ma , antyneutrino też. Zapis albo to błąd w liczbie masowej.
W 11.1 i 11.2 masa nie jest zachowana. Zachowuje się energia całkowita, a część masy spoczynkowej zamienia się w energię kinetyczną produktów. Bez tej różnicy mas rozpad w ogóle by nie zachodził.
W 11.3 łatwo potraktować wykres jak zwykłą krzywą zaniku. Na osi pionowej jest logarytm masy, a nie masa. Odczytanie „połowy wysokości wykresu” (czyli ) daje min — wynik ponad dwukrotnie za duży. Połowie masy odpowiada odjęcie od logarytmu wartości , a nie podzielenie logarytmu przez 2.
Wartość obliczysz kalkulatorem naukowym, z którego wolno korzystać na egzaminie (instrukcja dla zdającego w arkuszu).
Sprawdź jednostkę. Oś czasu jest w minutach, więc odpowiedź to ok. 0,6 min ≈ 37 s. Według zasad oceniania wynik bez jednostki lub z błędną jednostką nie daje maksymalnej liczby punktów.
Treść zadania (CKE)
Trzy rozpady — jak zmieniają się i
| Rozpad | Emitowana cząstka | Kierunek w układzie okresowym | ||
|---|---|---|---|---|
| dwa pola w lewo | ||||
| elektron + | bez zmian | jedno pole w prawo | ||
| pozyton + | bez zmian | jedno pole w lewo |
Mechanizm rozpadu na poziomie nukleonu:
Jądro neonu ma 10 protonów i 13 neutronów. Po rozpadzie: 11 protonów i 12 neutronów — nadal 23 nukleony, ale to już sód.
Dlaczego rozpad wymaga ubytku masy
Gdyby ta różnica była ujemna, rozpad byłby energetycznie zabroniony — jądro musiałoby skądś pobrać energię, a spoczywające, izolowane jądro nie ma skąd. To ogólna reguła: każdy samorzutny rozpad idzie w stronę mniejszej masy spoczynkowej.
Energia kinetyczna rozdziela się między trzy produkty, przy czym antyneutrino zabiera zmienną część — dlatego widmo energetyczne elektronów w rozpadzie beta jest ciągłe, a nie liniowe jak w rozpadzie .
Wykres logarytmiczny — dlaczego z niego prosta
Prawo rozpadu ma postać wykładniczą:
Po zlogarytmowaniu obu stron:
To równanie prostej o współczynniku kierunkowym . Stąd dwie równoważne drogi do wyniku:
| Metoda | Co odczytać z wykresu | Rachunek |
|---|---|---|
| odczyt punktowy | dla | bezpośrednio |
| nachylenie | dwa punkty prostej, np. i |
Obie dają ten sam wynik, ok. 0,62 min. Metoda przez nachylenie jest dokładniejsza, bo korzysta z dwóch odległych punktów zamiast jednego odczytu.
Kolejne czasy połowicznego rozpadu
Ponieważ na osi jest logarytm, kolejne połowienia masy odkładają się na wykresie w równych odstępach pionowych po 0,30:
| pozostała część | ||
|---|---|---|
| 0 | 1 | 1,40 |
| min | 1,10 | |
| min | 0,80 | |
| min | 0,50 | |
| min | 0,20 |
Ten rytm to najprostsze sprawdzenie poprawności odczytu: jeśli odstępy między kolejnymi połowieniami nie wychodzą równe, gdzieś jest błąd.
Punktacja CKE
- 11.1. 2 pkt — poprawne liczby oraz symbol/nazwa (Na, sód); 1 pkt — same poprawne liczby albo sam poprawny symbol.
- 11.2. 1 pkt — PP (odpowiedź niepełna = 0 pkt).
- 11.3. 4 pkt — poprawna metoda i wynik z przedziału – min z jednostką; 3 pkt — poprawne obliczenie (albo błędna wartość, ale konsekwentny odczyt czasu); niższe progi — częściowe wykorzystanie prawa rozpadu i własności logarytmu.
- Razem: 7 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „fizyka jądrowa, rozpad beta minus, równoważność masy i energii, czas połowicznego rozpadu, wykres logarytmiczny” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl