m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MFAP-R0-100-2605 • Otwarte rozszerzone • 7 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 11

Matura z fizyki, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

11.1: I.2, XII.5, XII.6, XII.9 — skład jądra, zapis reakcji jądrowych z zachowaniem liczby nukleonów i ładunku, rozpad beta. 11.2: XII.3, XII.7, XII.8, XII.9 — równoważność masy i energii spoczynkowej, zasada zachowania energii w reakcjach jądrowych. 11.3: I.4, I.7, I.9, XII.12 — dopasowanie prostej do danych z wykresu i interpretacja jej nachylenia, czas połowicznego rozpadu.

Treść zadania

Izotop neonu ulega rozpadowi promieniotwórczemu w wyniku przemiany . Powstają: cząstka (elektron), jądro pewnego pierwiastka oraz antyneutrino elektronowe (ładunek zerowy, masa pomijalna).

11.1. (0–2) Uzupełnij schemat rozpadu, wpisując liczby atomową i masową oraz symbol (lub nazwę) pierwiastka :

11.2. (0–1) Tuż przed rozpadem jądro neonu było nieruchome. Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):

  1. Masa jądra neonu jest większa od łącznej sumy mas produktów rozpadu tego jądra.
  2. Produkty rozpadu jądra neonu uzyskują energię kinetyczną.

11.3. (0–4) Badano próbkę promieniotwórczą zawierającą jądra . Łączną masę jąder pozostających w próbce po czasie oznaczono jako . Na podstawie pomiarów promieniowania obliczono dla różnych chwil czasu. Na wykresie przedstawiono zależność od czasu ; wartości logarytmu obliczono dla wartości liczbowych masy wyrażonej w pewnych jednostkach umownych. (Odczyt z wykresu w arkuszu: linia prosta od punktu , przechodząca m.in. przez punkty i , przecina oś czasu przy min.) Na podstawie wykresu oblicz — czas połowicznego rozpadu jąder neonu . Zapisz obliczenia.

Wykres zależności log₁₀m (masy jąder neonu-23 w próbce) od czasu t w minutach – linia prosta malejąca od 1,4 przy t = 0.
Na podstawie: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 27

Źródło: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

11.1.

W rozpadzie neutron w jądrze zamienia się w proton, elektron i antyneutrino. Liczba masowa się nie zmienia, liczba atomowa rośnie o 1:

11.2. PP

Stwierdzenie 1 — prawda. Rozpad zachodzi samorzutnie, więc musi być energetycznie korzystny: masa jądra macierzystego jest większa od sumy mas produktów. Ta różnica mas zamienia się w energię zgodnie z .

Stwierdzenie 2 — prawda. Jądro przed rozpadem spoczywało, a energia odpowiadająca różnicy mas zamienia się w energię kinetyczną produktów. Dodatkowo z zasady zachowania pędu: skoro pęd początkowy był zerowy, pędy produktów muszą się sumować do zera, a więc produkty mają niezerowe prędkości.

11.3.

Krok 1. Odczyt wartości początkowej. Z wykresu dla : .

Krok 2. Wartość logarytmu dla połowy masy. Szukamy chwili, w której zostanie :

Krok 3. Odczyt czasu z wykresu. Wartość prosta osiąga dla

(CKE uznaje wyniki z przedziału – min.)

Sposób alternatywny — przez współczynnik kierunkowy. Prosta przecina oś (czyli ) przy min, więc jej nachylenie wynosi

Warunek połowicznego rozpadu daje

Typowy błąd / pułapka

W 11.1 łatwo pomylić kierunek zmiany liczby atomowej. W rozpadzie emitowany jest elektron o ładunku , więc żeby ładunek się bilansował, jądro musi zyskać : . Sód, nie fluor. Reguła: przesuwa pierwiastek w prawo w układzie okresowym, i rozpad — w lewo.

Liczba masowa w rozpadzie beta się nie zmienia. Elektron ma , antyneutrino też. Zapis albo to błąd w liczbie masowej.

W 11.1 i 11.2 masa nie jest zachowana. Zachowuje się energia całkowita, a część masy spoczynkowej zamienia się w energię kinetyczną produktów. Bez tej różnicy mas rozpad w ogóle by nie zachodził.

W 11.3 łatwo potraktować wykres jak zwykłą krzywą zaniku. Na osi pionowej jest logarytm masy, a nie masa. Odczytanie „połowy wysokości wykresu” (czyli ) daje min — wynik ponad dwukrotnie za duży. Połowie masy odpowiada odjęcie od logarytmu wartości , a nie podzielenie logarytmu przez 2.

Wartość obliczysz kalkulatorem naukowym, z którego wolno korzystać na egzaminie (instrukcja dla zdającego w arkuszu).

Sprawdź jednostkę. Oś czasu jest w minutach, więc odpowiedź to ok. 0,6 min ≈ 37 s. Według zasad oceniania wynik bez jednostki lub z błędną jednostką nie daje maksymalnej liczby punktów.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 11 — fizyka 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MFAP-R0-100-A-2605 — zadanie 11. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, fizyka PR Oryginalny PDF CKE, str. 26

Trzy rozpady — jak zmieniają się i

RozpadEmitowana cząstkaKierunek w układzie okresowym
dwa pola w lewo
elektron + bez zmianjedno pole w prawo
pozyton + bez zmianjedno pole w lewo

Mechanizm rozpadu na poziomie nukleonu:

Jądro neonu ma 10 protonów i 13 neutronów. Po rozpadzie: 11 protonów i 12 neutronów — nadal 23 nukleony, ale to już sód.

Dlaczego rozpad wymaga ubytku masy

Gdyby ta różnica była ujemna, rozpad byłby energetycznie zabroniony — jądro musiałoby skądś pobrać energię, a spoczywające, izolowane jądro nie ma skąd. To ogólna reguła: każdy samorzutny rozpad idzie w stronę mniejszej masy spoczynkowej.

Energia kinetyczna rozdziela się między trzy produkty, przy czym antyneutrino zabiera zmienną część — dlatego widmo energetyczne elektronów w rozpadzie beta jest ciągłe, a nie liniowe jak w rozpadzie .

Wykres logarytmiczny — dlaczego z niego prosta

Prawo rozpadu ma postać wykładniczą:

Po zlogarytmowaniu obu stron:

To równanie prostej o współczynniku kierunkowym . Stąd dwie równoważne drogi do wyniku:

MetodaCo odczytać z wykresuRachunek
odczyt punktowy dla bezpośrednio
nachyleniedwa punkty prostej, np. i

Obie dają ten sam wynik, ok. 0,62 min. Metoda przez nachylenie jest dokładniejsza, bo korzysta z dwóch odległych punktów zamiast jednego odczytu.

Kolejne czasy połowicznego rozpadu

Ponieważ na osi jest logarytm, kolejne połowienia masy odkładają się na wykresie w równych odstępach pionowych po 0,30:

pozostała część
011,40
min1,10
min0,80
min0,50
min0,20

Ten rytm to najprostsze sprawdzenie poprawności odczytu: jeśli odstępy między kolejnymi połowieniami nie wychodzą równe, gdzieś jest błąd.

Punktacja CKE

  • 11.1. 2 pkt — poprawne liczby oraz symbol/nazwa (Na, sód); 1 pkt — same poprawne liczby albo sam poprawny symbol.
  • 11.2. 1 pkt — PP (odpowiedź niepełna = 0 pkt).
  • 11.3. 4 pkt — poprawna metoda i wynik z przedziału – min z jednostką; 3 pkt — poprawne obliczenie (albo błędna wartość, ale konsekwentny odczyt czasu); niższe progi — częściowe wykorzystanie prawa rozpadu i własności logarytmu.
  • Razem: 7 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „fizyka jądrowa, rozpad beta minus, równoważność masy i energii, czas połowicznego rozpadu, wykres logarytmiczny” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl