m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MFAP-R0-100-2605 • Otwarte rozszerzone • 7 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 4

Matura z fizyki, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

4.1: VIII.4 (SP), I.7, X.1 — związki między okresem, częstotliwością, długością i prędkością fali, obraz powierzchni falowych. 4.2: I.7, X.2 — natężenie fali proporcjonalne do kwadratu amplitudy. 4.3: I.7, X.1, X.8, X.18 b) — dyfrakcja na szczelinie. 4.4: VIII.4 (SP), I.7, X.1, X.6 — prawo załamania fal na granicy dwóch ośrodków.

Treść zadania

W ośrodku rozchodzi się ultradźwiękowa fala płaska o ustalonej amplitudzie. W zadaniach 4.1–4.4 pomijamy pochłanianie fali w ośrodku.

Informacja do 4.1–4.2. Na rysunku 1. przedstawiono obraz fali w chwili . Pionowe odcinki odpowiadają powierzchniom falowym odległym od siebie o długość fali . Wyróżniono odcinki i pokrywające się z dwiema powierzchniami falowymi. Czas przejścia fali od do wynosi .

4.1. (0–2) Oblicz — częstotliwość opisanej fali ultradźwiękowej.

4.2. (0–1) Natężenie fali w połowie odległości między odcinkami i w porównaniu z natężeniem tej fali na odcinku jest:A. 4 razy większe ·B. 2 razy większe ·C. razy większe ·D. takie samo.

4.3. (0–1) Fala płaska dociera do przeszkody z wąską szczeliną (ten sam ośrodek po obu stronach). Na którym rysunku (A–D) prawidłowo przedstawiono kolejne powierzchnie falowe po przejściu przez szczelinę?

4.4. (0–3) Fala pada z ośrodka na granicę z ośrodkiem pod kątem , przy czym . Pozioma linia na rysunku 2. wyznacza kierunek biegu fali w , a pionowe linie () odpowiadają powierzchniom falowym w . Dorysuj kierunek biegu fali w oraz kontynuacje powierzchni falowych (linii oraz ). Wpisz wartość ilorazu .

Rysunek 1.: obraz płaskiej fali ultradźwiękowej w ośrodku O₁ – pionowe powierzchnie falowe z wyróżnionymi odcinkami a i b oraz kierunkiem biegu fali.
Rysunek 1. Na podstawie: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 12
Rysunek 2.: fala płaska biegnąca wzdłuż linii k w ośrodku O₁ pada pod kątem α₁ na granicę z ośrodkiem O₂; powierzchnie falowe l, m, n, p, q, s i długość fali λ₁.
Rysunek 2. Na podstawie: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 14

Źródło: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

4.1.

Z rysunku odczytujemy, że odległość między odcinkami i mieści dokładnie dziewięć długości fali:

4.2. D — takie samo.

Natężenie fali jest proporcjonalne do kwadratu amplitudy: . We wstępie zapisano, że fala ma ustaloną amplitudę i że pomijamy pochłanianie — więc każdy punkt ośrodka drga z tą samą amplitudą, a natężenie jest wszędzie takie samo.

4.3. A

Za wąską szczeliną (o szerokości porównywalnej z ) zachodzi dyfrakcja: szczelina staje się nowym źródłem punktowym, a powierzchnie falowe są koliste, rozchodzące się promieniście od szczeliny. Nie pozostają płaskie i nie zwężają się do wiązki. Za przeszkodą jest ten sam ośrodek, więc długość fali się nie zmienia — odstępy między kolistymi powierzchniami falowymi są takie same jak przed szczeliną (na rysunku B są większe, dlatego B jest błędny).

4.4.

Częstotliwość fali nie zmienia się przy przejściu do drugiego ośrodka — zmienia się prędkość, a z nią długość fali:

Rysunek. Ponieważ , fala przechodzi do ośrodka wolniejszego, więc:

  • kąt załamania jest mniejszy od kąta padania — kierunek biegu fali w załamuje się w stronę normalnej,
  • powierzchnie falowe w pozostają prostopadłe do nowego kierunku biegu, czyli są odchylone w lewo względem linii w ,
  • odstęp między nimi jest dwa razy mniejszy niż w .
Typowy błąd / pułapka

W 4.1 łatwo policzyć powierzchnie falowe zamiast odstępów. Od do (włącznie z nimi) narysowano 10 linii, więc odstępów jest 9 — i to one odpowiadają długościom fali. Klasyczny „błąd płotu”: liczba przęseł jest o jeden mniejsza niż liczba słupków.

Druga pułapka w 4.1: 0,07 ms to nie 0,07 s. , więc . Pominięcie tego przeliczenia daje wynik 1000 razy za mały — i częstotliwość 129 Hz, która wcale nie jest ultradźwiękowa.

W 4.2 nie stosuje się reguły „im dalej od źródła, tym słabiej”. To prawda dla fali kulistej, gdzie energia rozkłada się na coraz większą powierzchnię. Tu mamy falę płaską o ustalonej amplitudzie i bez pochłaniania — natężenie się nie zmienia.

W 4.3 fala nie przechodzi przez wąską szczelinę bez zmian. Wąska szczelina to podręcznikowy przypadek dyfrakcji — za nią fala rozchodzi się we wszystkich kierunkach, koliście, zgodnie z zasadą Huygensa. Odstępy między powierzchniami falowymi (długość fali) pozostają takie same jak przed szczeliną.

W 4.4 uwaga na kierunek załamania. Fala wchodzi do ośrodka wolniejszego, więc załamuje się do normalnej (kąt maleje). Odwrotny błąd — odchylenie od normalnej — kosztuje warunek K, a często i warunek PF, bo powierzchnie falowe rysuje się wtedy w złą stronę.

I jeszcze jedno: powierzchnie falowe są zawsze prostopadłe do kierunku biegu fali. Jeśli dorysujesz kierunek pod jednym kątem, a powierzchnie pod innym, rysunek jest wewnętrznie sprzeczny.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 4 — fizyka 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MFAP-R0-100-A-2605 — zadanie 4. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, fizyka PR Oryginalny PDF CKE, str. 12

Co się zmienia, a co zostaje przy przejściu fali do innego ośrodka

WielkośćPrzy przejściu do innego ośrodka
częstotliwość nie zmienia się — narzuca ją źródło
prędkość zmienia się (własność ośrodka)
długość fali zmienia się proporcjonalnie do
kierunek bieguzmienia się (załamanie)

Stąd bierze się cała odpowiedź w 4.4: skoro jest wspólne dla obu ośrodków, to .

Ośrodek wolniejszy = kąt mniejszy

Prawo załamania w postaci „falowej”:

Tu , więc , czyli . Reguła do zapamiętania:

Wolniej → bliżej normalnej. Szybciej → dalej od normalnej.

Ta sama reguła rządzi światłem przechodzącym z powietrza do szkła — tam też ośrodek jest „wolniejszy” i promień zbliża się do normalnej.

Natężenie fali a amplituda

Ta proporcjonalność wyjaśnia oba warianty:

SytuacjaCo się dzieje z Co z
fala płaska, brak pochłanianiastałastałe
fala kulista
fala pochłanianamaleje wykładniczomaleje wykładniczo

Zadanie 4.2 opisuje pierwszy przypadek (fala płaska o ustalonej amplitudzie, bez pochłaniania).

Dyfrakcja na wąskiej szczelinie

Zasada Huygensa: każdy punkt ośrodka, do którego dotarła fala, staje się źródłem elementarnej fali kulistej. Gdy w przeszkodzie jest szczelina o szerokości rzędu , przepuszcza ona zasadniczo jeden taki punkt — i za przeszkodą obserwujemy fale koliste rozchodzące się we wszystkich kierunkach.

Im szersza szczelina w porównaniu z , tym mniej wyraźna dyfrakcja i tym bardziej za przeszkodą fala przypomina wąską wiązkę. Dla szczeliny znacznie węższej od ugięcie jest maksymalne.

Punktacja CKE

  • 4.1. 2 pkt — poprawna metoda i wynik Hz z jednostką; 1 pkt — zauważenie zależności oraz zastosowanie wzoru na prędkość/okres fali.
  • 4.2. 1 pkt — odpowiedź D.
  • 4.3. 1 pkt — odpowiedź A.
  • 4.4. 3 pkt — trzy warunki: K (kierunek biegu fali w ), IDF (), PF (co najmniej trzy powierzchnie falowe odchylone w lewo); 2 pkt — dwa z tych warunków; 1 pkt — jeden.
  • Razem: 7 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „fale ultradźwiękowe, powierzchnie falowe, częstotliwość, natężenie fali, dyfrakcja, załamanie fali” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl