Zadanie 3
Matura z fizyki, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: 3.1: I.7, II.13, III.3 — zasady dynamiki, warunki statyki bryły sztywnej, moment siły. 3.2: II.12, II.13, III.2, III.4 (albo II.20, III.5) — siła wypadkowa, zasady dynamiki, ruch obrotowy bryły sztywnej, przyspieszenie kątowe i moment bezwładności.
Treść zadania
Bloczek (jednorodny walec o masie i promieniu ; w arkuszu promień oznaczono ) podwieszono do sufitu. Przez bloczek przerzucono linę: do jednego końca przymocowano ciężarek o masie , a do drugiego końca przyłożono zewnętrzną siłę . Siła oraz drugi koniec liny są skierowane pod kątem do poziomu.
Moment bezwładności walca względem jego osi: . Lina jest nierozciągliwa, nie ślizga się po bloczku, jej masę pomijamy; bloczek może obracać się wokół swojej osi bez tarcia. Ruch rozpatrujemy w inercjalnym układzie odniesienia, w jednorodnym, ziemskim polu grawitacyjnym.
3.1. (0–1) W sytuacji 1. ciężarek i bloczek się nie poruszają. Wartość wyraża się wzorem:
3.2. (0–4) W sytuacji 2. bloczek się obraca, a ciężarek porusza się pionowo w dół z przyśpieszeniem . Wyznacz w zależności tylko od , i .
Źródło: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
3.1. A — .
W równowadze naprężenie liny po obu stronach jest takie samo (bloczek bez tarcia, lina nieważka), a po stronie ciężarka równa się jego ciężarowi. Kąt nie ma znaczenia, bo siła działa wzdłuż liny.
3.2.
Ruch postępowy ciężarka (w dół, dodatni zwrot w dół), gdzie to naprężenie liny po stronie ciężarka:
Ruch obrotowy bloczka. Momenty sił i działają na ramieniu i mają przeciwne zwroty:
Lina nie ślizga się, więc , a :
W 3.1 kąt jest dystraktorem. Siła działa wzdłuż liny, a lina przenosi naprężenie niezależnie od tego, pod jakim kątem biegnie. Odpowiedzi C i D z cosinusem i sinusem wymagałyby rozkładania siły na składowe — a nie ma czego rozkładać, bo moment siły względem osi bloczka ma ramię niezależnie od kąta.
W 3.2 błędem jest założenie, że naprężenie po obu stronach liny jest takie samo. Byłoby, gdyby bloczek był nieważki. Ale bloczek ma masę, więc żeby go rozpędzić, potrzebny jest niezerowy wypadkowy moment siły — czyli . Cała różnica idzie na rozkręcenie walca.
Uwaga na masę bloczka w 3.1. Odpowiedź B () jest błędna, bo bloczek wisi na suficie — jego ciężar przenosi zaczep, nie lina.
Sprawdź granicę: dla wzór daje , czyli naprężenia po obu stronach się wyrównują. Zgadza się z intuicją dla nieważkiego bloczka — dobra kontrola poprawności wyniku.
Treść zadania (CKE)
Dwa równania, dwa ruchy
Najprostsza droga: zapisać II zasadę dynamiki osobno dla ruchu postępowego ciężarka i ruchu obrotowego bloczka, a potem połączyć je warunkiem braku poślizgu liny po bloczku. (Zasady oceniania dopuszczają też rozwiązanie z zasady zachowania energii i pracy siły oraz z układu zastępczego).
| Element | Równanie | Uwagi |
|---|---|---|
| ciężarek (ruch postępowy) | dodatni zwrot w dół | |
| bloczek (ruch obrotowy) | momenty przeciwnych zwrotów | |
| więz (lina bez poślizgu) | łączy oba ruchy |
Dlaczego naprężenia po obu stronach są różne
Dla bloczka o masie :
Różnica naprężeń jest wprost proporcjonalna do masy bloczka i przyśpieszenia. Znika w dwóch przypadkach: gdy bloczek jest nieważki () albo gdy układ się nie porusza () — czyli dokładnie w sytuacji z podpunktu 3.1.
Sprawdzenie wzoru w przypadkach granicznych
| Przypadek | Wzór daje | Sens fizyczny |
|---|---|---|
| , naprężenia równe ✓ | ||
| bloczek jest tak ciężki, że sam hamuje układ do | ||
| siła musiałaby działać w stronę ruchu liny (pchać ją), czego lina nie przeniesie |
Ostatni wiersz nie jest błędem rachunku — to informacja, że przy bardzo ciężkim bloczku sam ciężarek nie rozpędziłby układu z przyśpieszeniem , a ciągnąc linę nie da się tego zmienić.
Momenty bezwładności wybranych brył (w zadaniu podano wzór dla walca)
| Bryła | względem osi symetrii |
|---|---|
| walec pełny (bloczek) | |
| obręcz, cienka rura | |
| kula pełna | |
| pręt (oś przez środek) |
Punktacja CKE
- 3.1. 1 pkt — odpowiedź A.
- 3.2. 4 pkt — poprawna metoda i wzór ; 3 pkt — dwa równania dynamiki plus związek i wzór na ; 2 pkt — dwa poprawne równania dynamiki z właściwymi siłami i momentami; 1 pkt — same równania bez rozpisania sił.
- Razem: 5 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „bryła sztywna, moment bezwładności, bloczek, II zasada dynamiki ruchu obrotowego” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl