m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MFAP-R0-100-2605 • Otwarte rozszerzone • 7 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 2

Matura z fizyki, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

2.1: I.5, I.6, II.11 — wielkości wektorowe, rysunki schematyczne, ruch niejednostajny po okręgu. 2.2: I.7, II.11 (SP), II.11, II.12, II.13 — rozpoznawanie sił, siła wypadkowa, zasady dynamiki. 2.3: I.7, II.9, II.11, II.12, II.13, II.20 — przyspieszenie dośrodkowe, zasady dynamiki, zasada zachowania energii mechanicznej.

Treść zadania

Do jednego z końców nierozciągliwej nici o długości zamocowano niewielkie ciało o masie . Drugi koniec nici jest unieruchomiony w punkcie . Ciało wprawiono w ruch po okręgu o środku w płaszczyźnie pionowej.

Model zjawiska: na ciało działają tylko siła grawitacji i siła reakcji nici ; opory ruchu i masę nici pomijamy; traktujemy jak punkt materialny w inercjalnym układzie odniesienia, w jednorodnym polu grawitacyjnym.

2.1. (0–2) Na rysunku przedstawiono wektory prędkości ciała w dwóch różnych chwilach. Długość boku kratki odpowiada umownej jednostce odległości. Wyznacz konstrukcyjnie środek okręgu i podpisz go . Zapisz długość promienia tego okręgu w umownych jednostkach odległości. (Uwaga: środek leży w punkcie kratowym.)

2.2. (0–1) Na którym rysunku (A–D) prawidłowo przedstawiono siły oraz działające na ciało , gdy przechodzi ono przez najniższe położenie?

2.3. (0–4) Siła , z jaką nić działa na ciało podczas jego ruchu po okręgu, zmienia swoją wartość. Największą wartość tej siły oznaczymy jako , a najmniejszą – jako . Dany jest iloraz największej i najmniejszej wartości prędkości ciała podczas ruchu po okręgu: . Oblicz iloraz .

Rysunek ciała ℬ na nici o długości l poruszającego się po okręgu o środku S w płaszczyźnie pionowej, z wektorem przyśpieszenia ziemskiego g.
Materiał 1 z 3 Na podstawie: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 6
Rysunek na siatce kratek z wektorami prędkości v₁ i v₂ ciała ℬ w dwóch różnych chwilach ruchu po okręgu.
Rysunek do zadania 2.1 Na podstawie: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 6
Cztery rysunki A–D sił grawitacji F_g i reakcji nici F_n działających na ciało ℬ w najniższym położeniu na okręgu o środku S.
Rysunki do zadania 2.2 (odpowiedzi A–D) Na podstawie: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 7

Źródło: arkusz CKE MFAP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

2.1. Konstrukcja opiera się na tym, że prędkość w ruchu po okręgu jest zawsze styczna do toru, a promień jest do stycznej prostopadły. Wystarczy więc z punktu zaczepienia każdego wektora poprowadzić prostą prostopadłą do tego wektora — obie proste przecinają się w środku okręgu.

Punkt przecięcia zaznaczamy jako i odmierzamy jego odległość od początku dowolnego z wektorów:

2.2. B

W najniższym położeniu siła grawitacji jest skierowana w dół, a nić ciągnie ciało w górę, do środka okręgu. Wypadkowa musi być dośrodkowa, czyli skierowana w górę — a więc .

2.3.

Krok 1. Dynamika w skrajnych położeniach. Siła reakcji nici jest zawsze skierowana wzdłuż nici, do środka. Wypadkowa pełni rolę siły dośrodkowej:

  • najniższe położenie (tam ):
  • najwyższe położenie (tam ):

Krok 2. Zasada zachowania energii między najniższym a najwyższym punktem (różnica wysokości ):

Krok 3. Wykorzystanie danego ilorazu. Z mamy :

Krok 4. Podstawienie.

Typowy błąd / pułapka

W 2.1 prostopadłych do wektorów nie można rysować „gdziekolwiek”. Prostopadła musi przechodzić przez punkt zaczepienia wektora — bo to właśnie tam ciało w danej chwili się znajduje i tam promień jest prostopadły do prędkości. Alternatywna, równie punktowana konstrukcja: symetralna odcinka łączącego początki obu wektorów plus jedna prostopadła.

W 2.2 siły nie mogą się równoważyć (w wariancie D siły mają równe wartości i przeciwne zwroty). Równoważyłyby się, gdyby ciało poruszało się ruchem jednostajnym prostoliniowym. Tu tor jest okręgiem, więc wypadkowa nie jest zerowa — w najniższym punkcie jest dośrodkowa, czyli skierowana „w górę”, więc musi przeważać nad (wariant B). W wariancie C siła reakcji nici jest skierowana od środka, a w A wypadkowa byłaby skierowana w dół.

W 2.3 uwaga na znaki. W najniższym położeniu grawitacja działa przeciwnie do siły dośrodkowej (odejmujemy ją), w najwyższym — zgodnie z nią (dodajemy). Zamiana tych znaków prowadzi do błędnego wyniku.

Różnica wysokości między skrajnymi punktami to , nie . Ciało przechodzi przez całą średnicę okręgu.

Kontrola sensowności wyniku: , czyli nić na górze jest jeszcze napięta. Gdyby wyszło , oznaczałoby to, że ciało nie pokonałoby górnego punktu, poruszając się po okręgu.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 2 — fizyka 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MFAP-R0-100-A-2605 — zadanie 2. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, fizyka PR Oryginalny PDF CKE, str. 6

Konstrukcja środka okręgu — jedna zasada, dwie linie

Cała geometria w 2.1 opiera się na jednym fakcie:

W ruchu po okręgu wektor prędkości jest styczny do toru, a promień poprowadzony do punktu styczności jest prostopadły do stycznej.

Stąd przepis:

  1. Zaznacz punkt zaczepienia wektora i poprowadź przez niego prostą prostopadłą do .
  2. To samo dla .
  3. Przecięcie obu prostych to środek .
  4. Odległość od punktu zaczepienia dowolnego wektora to promień — tutaj 10 boków kratki.

Metoda alternatywna (CKE punktuje ją tak samo): oba punkty zaczepienia leżą na okręgu, więc środek leży na symetralnej odcinka je łączącego. Symetralna plus jedna prostopadła do wektora dają ten sam punkt.

Skrajne wartości siły reakcji nici

PołożeniePrędkośćZwrot względem środkaRównanieWynik
najniższeod środka (w dół)
najwyższedo środka (w dół)

W obu przypadkach siła dośrodkowa jest wypadkową, a nie osobną siłą. To nie jest trzecia siła w układzie — to nazwa roli, jaką pełni suma .

Warunek przejścia przez górny punkt

Zadanie nie pyta o to wprost, ale warto znać tę granicę. Nić pozostaje napięta, dopóki :

W tym zadaniu , czyli dwukrotnie powyżej minimum — ciało pewnie pokonuje górny punkt. W przypadku granicznym zasada zachowania energii dałaby , a więc oraz , bo mianownik dąży do zera.

Punktacja CKE

  • 2.1. 2 pkt — poprawna konstrukcja i wartość ; 1 pkt — poprawna co do zasady metoda konstrukcji (prostopadłe do wektorów prędkości albo symetralna + prostopadła) albo poprawne oznaczenie bez konstrukcji wraz z prawidłowym .
  • 2.2. 1 pkt — odpowiedź B.
  • 2.3. 4 pkt — poprawna metoda i wynik ; 3 pkt — związki dynamiczne w obu skrajnych położeniach ze wzorami na siłę dośrodkową oraz ZZE z wyprowadzeniem albo ; 2 pkt — oba równania dynamiki ze wzorami albo ZZE z wykorzystaniem związku (zasady oceniania wymieniają też inne kombinacje warunków); 1 pkt — jeden ze związków (dolne położenie, górne położenie albo ZZE).
  • Razem: 7 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ruch po okręgu w płaszczyźnie pionowej, siła dośrodkowa, zasada zachowania energii, konstrukcja geometryczna” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl