Zadanie 10
Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: VIII. Funkcjonowanie zwierząt — układ wydalniczy, przemiany azotowe, produkty przemiany materii u różnych grup zwierząt (amoniotelizm, ureotelizm, urykotelizm), rola wątroby i nerek.
Treść zadania
Polecenie (0–1). Uzupełnij zdanie. Wybierz odpowiedź spośród oznaczonych literami A i B oraz odpowiedź spośród oznaczonych literami C i D.
Głównym azotowym produktem metabolizmu białek u ssaków jest A / B, którego synteza odbywa się w komórkach C / D.
A. mocznik · B. kwas moczowy C. nerek · D. wątroby
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Odpowiedź: AD
A — mocznik. Ssaki należą do organizmów ureotelicznych — głównym azotowym produktem przemiany białek jest u nich mocznik . Kwas moczowy (odpowiedź B) jest głównym produktem u ptaków, gadów i owadów.
D — wątroby. Mocznik powstaje w cyklu mocznikowym (ornitynowym), który zachodzi wyłącznie w hepatocytach — komórkach wątroby. Nerki go nie wytwarzają, tylko filtrują i wydalają z moczem.
Ciąg przemian azotu w organizmie ssaka:
Najczęstszy błąd: wskazanie nerek jako miejsca syntezy. Nerki są narządem wydalniczym, nie wytwórczym — usuwają mocznik z krwi, ale go nie produkują. Miejscem syntezy jest wątroba.
Nie myl produktu azotowego z grupą zwierząt:
- amoniak → ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów (amoniotelizm),
- mocznik → ssaki, płazy dorosłe, rekiny (ureotelizm),
- kwas moczowy → ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe (urykotelizm).
Kwas moczowy pojawia się też u ssaków — jako produkt rozkładu zasad purynowych (adeniny i guaniny) z kwasów nukleinowych, a nie z białek. Jego nadmiar powoduje dnę moczanową. To jednak nie jest główny produkt metabolizmu białek.
Deaminacja to nie to samo co cykl mocznikowy. Deaminacja usuwa grupę aminową z aminokwasu (powstaje toksyczny amoniak); cykl mocznikowy detoksykuje amoniak, przekształcając go w mocznik.
Uszkodzenie wątroby prowadzi do hiperamonemii. Amoniak przestaje być przekształcany w mocznik, gromadzi się we krwi i uszkadza mózg — to mechanizm encefalopatii wątrobowej. Ten kliniczny przykład najlepiej utrwala, że synteza zachodzi w wątrobie.
Treść zadania (CKE)
Trzy typy metabolizmu azotowego
| Typ | Produkt | Toksyczność | Zużycie wody | Koszt energetyczny | Grupy zwierząt |
|---|---|---|---|---|---|
| amoniotelizm | amoniak | bardzo wysoka | duże | najniższy | ryby kostnoszkieletowe, larwy płazów, bezkręgowce wodne |
| ureotelizm | mocznik | średnia | średnie | średni | ssaki, dorosłe płazy, rekiny |
| urykotelizm | kwas moczowy | najniższa | minimalne | najwyższy | ptaki, gady, owady, ślimaki lądowe |
Prawidłowość: im mniej wody dostępnej w środowisku, tym mniej toksyczny (i droższy energetycznie) produkt. Zwierzęta wodne mogą sobie pozwolić na wydalanie amoniaku, bo natychmiast się rozcieńcza; jaja składane na lądzie wymagają produktu nierozpuszczalnego i nietoksycznego — stąd kwas moczowy u ptaków i gadów.
Cykl mocznikowy (ornitynowy)
| Cecha | Opis |
|---|---|
| gdzie | hepatocyty — mitochondria i cytozol |
| substraty | amoniak, , asparaginian |
| produkt | mocznik |
| koszt | 3 ATP (4 wiązania wysokoenergetyczne) na cząsteczkę mocznika |
| odkrywcy | Hans Krebs i Kurt Henseleit (1932) |
Podział ról: wątroba a nerki
| Narząd | Rola w gospodarce azotowej |
|---|---|
| wątroba | deaminacja aminokwasów, synteza mocznika w cyklu mocznikowym, detoksykacja amoniaku |
| nerki | filtracja krwi, resorpcja zwrotna, wydalanie mocznika z moczem |
Podsumowanie w jednym zdaniu: wątroba produkuje, nerki usuwają.
Skład moczu ostatecznego człowieka
| Składnik | Udział |
|---|---|
| woda | ~95% |
| mocznik | ~2% — główny składnik stały |
| chlorek sodu | ~1% |
| kreatynina, kwas moczowy, jony , | reszta |
| glukoza, białko | norma: brak |
Obecność glukozy w moczu (glukozuria) wskazuje na cukrzycę; obecność białka (proteinuria) — na uszkodzenie kłębuszków nerkowych.
Kwas moczowy u człowieka
| Cecha | Opis |
|---|---|
| skąd pochodzi | rozkład zasad purynowych (adenina, guanina) z DNA i RNA |
| gdzie powstaje | wątroba |
| jak wydalany | z moczem |
| choroba z nadmiaru | dna moczanowa — kryształy moczanu sodu w stawach |
| czynniki ryzyka | dieta bogatopurynowa (podroby, owoce morza), alkohol, odwodnienie |
Punktacja CKE
- 1 pkt — AD.
- 0 pkt — inna kombinacja albo brak odpowiedzi.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „metabolizm bialek, cykl mocznikowy, watroba, amoniotelizm ureotelizm urykotelizm, wydalanie" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl