Zadanie 8
Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: IV. Wirusy, bakterie, protisty — protisty pasożytnicze, cykle rozwojowe z żywicielem ostatecznym i pośrednim, drogi zarażenia i profilaktyka chorób pasożytniczych. VI. Genetyka — cykle życiowe: haplobiontyczny, diplobiontyczny.
Treść zadania
Toksoplazmoza to występująca u człowieka choroba odzwierzęca wywoływana przez Toxoplasma gondii — jednokomórkowego protista o haploidalnej formie troficznej oraz o mejozie zachodzącej tuż po zapłodnieniu.
T. gondii jest organizmem dwużywicielskim:
- żywicielami ostatecznymi są wyłącznie kotowate, w tym kot domowy,
- do żywicieli pośrednich należą niektóre ptaki oraz ssaki.
Człowiek może być przygodnym żywicielem tego pasożyta. U człowieka pasożyt potrafi przekraczać barierę krew–łożysko.
8.1. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzenia: W organizmie człowieka T. gondii wytwarza gamety na drodze podziałów mitotycznych. (prawda / fałsz). Odpowiedź uzasadnij.
8.2. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących profilaktyki toksoplazmozy (P/F):
- Należy przestrzegać zasad higieny w kontaktach z kotami.
- Należy unikać spożywania surowego lub niedogotowanego mięsa (np. wołowego).
8.3. (0–1) Rozstrzygnij, czy zgodnie z zasadami profilaktyki kobiety w ciąży powinny unikać kontaktu z osobami chorującymi na toksoplazmozę. Odpowiedź uzasadnij.
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
8.1.
Ocena stwierdzenia: fałsz.
Uzasadnienie: człowiek jest dla T. gondii żywicielem pośrednim (przygodnym), a w organizmie żywiciela pośredniego pasożyt nie rozmnaża się płciowo — nie wytwarza więc gamet. W ciele człowieka występują wyłącznie formy bezpłciowe (trofozoity, tachyzoity i bradyzoity w cystach), namnażające się przez podziały mitotyczne.
Rozmnażanie płciowe — a więc powstawanie gamet i ich zapłodnienie — zachodzi wyłącznie w nabłonku jelita kotowatych, czyli żywicieli ostatecznych.
8.2. PP
- P — kotowate są żywicielami ostatecznymi; z ich kałem wydalane są oocysty, które po kilku dniach stają się inwazyjne. Higiena przy sprzątaniu kuwety i po kontakcie z kotem ogranicza ryzyko zarażenia drogą pokarmową.
- P — w mięśniach zwierząt będących żywicielami pośrednimi (bydło, świnie, owce, drób) znajdują się cysty tkankowe z bradyzoitami. Zjedzenie surowego lub niedogotowanego mięsa to najczęstsza droga zarażenia ludzi w Polsce. Cysty giną w odpowiednio wysokiej temperaturze i po zamrożeniu.
8.3.
Rozstrzygnięcie: Nie — nie powinny unikać takiego kontaktu.
Uzasadnienie: toksoplazmoza nie przenosi się przez zwykły kontakt między ludźmi — nie jest chorobą przenoszoną drogą kropelkową ani przez dotyk. Do zarażenia dochodzi drogą pokarmową: przez spożycie surowego mięsa z cystami albo pokarmu i gleby zanieczyszczonych oocystami z kociego kału.
Codzienne kontakty z osobą chorą — rozmowa, podanie ręki, przebywanie w jednym pomieszczeniu — nie stwarzają ryzyka. Kobieta w ciąży musi natomiast przestrzegać zasad higieny żywności i unikać kontaktu z kocimi odchodami, bo pierwotne zarażenie w ciąży grozi toksoplazmozą wrodzoną płodu.
W 8.1 klucz CKE odrzuca uzasadnienie przez mejozę. Nie wolno pisać, że „gamety powstają w wyniku mejozy" — u T. gondii forma trofoficzna jest haploidalna, więc gamety powstają mitotycznie, a mejoza zachodzi po zapłodnieniu (cykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną). Fałsz wynika z braku rozmnażania płciowego u człowieka, a nie z rodzaju podziału.
Klucz odrzuca też odpowiedzi odwołujące się tylko do „żywiciela przygodnego". Trzeba wprost napisać, że u człowieka nie zachodzi rozmnażanie płciowe albo że zachodzi ono tylko u kotowatych.
W 8.3 klucz odrzuca odpowiedzi tautologiczne. „Nie, bo nie mogą się zarazić od drugiego człowieka" nie punktuje — trzeba wskazać rzeczywistą drogę zarażenia (pokarmowa: mięso, gleba, oocysty) albo doprecyzować rodzaj kontaktu („przez podanie ręki", „droga kropelkowa").
Klucz odrzuca również odpowiedzi wskazujące koty jako jedyną drogę zakażenia. Mięso z cystami jest w Polsce drogą co najmniej równie częstą.
Uwaga na odpowiedzi „teoretyczne". Klucz nie uznaje rozstrzygnięcia „tak" z uzasadnieniem przez transfuzję krwi czy przeszczep — pytanie dotyczy zasad profilaktyki, czyli realnych zaleceń zdrowotnych, a nie skrajnych możliwości.
Nie myl zarażenia z zakażeniem. Zarażenie dotyczy pasożytów (pierwotniaki, robaki), zakażenie — bakterii i wirusów. Klucz CKE dopuszcza tu oba terminy, ale w innych zadaniach warto ich pilnować.
Groźne jest tylko pierwotne zarażenie w ciąży. Kobieta, która przechodziła toksoplazmozę przed ciążą, ma przeciwciała i jej płód nie jest zagrożony. Dlatego w Polsce wykonuje się badania przesiewowe w I trymestrze.
Treść zadania (CKE)
Żywiciel ostateczny a pośredni
| Typ żywiciela | Co w nim zachodzi | Dla T. gondii |
|---|---|---|
| ostateczny | rozmnażanie płciowe pasożyta | wyłącznie kotowate |
| pośredni | rozmnażanie bezpłciowe, stadia larwalne | ptaki, ssaki, człowiek |
| przygodny | pasożyt nie kończy cyklu | człowiek (ślepa uliczka) |
Reguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym zachodzi rozmnażanie płciowe — niezależnie od tego, w którym żywicielu pasożyt wyrządza więcej szkód.
Cykl życiowy Toxoplasma gondii
| Etap | Gdzie | Forma |
|---|---|---|
| rozmnażanie płciowe | nabłonek jelita kota | gamety → zygota |
| wydalanie | kał kota | oocysty (dojrzewają 1–5 dni w środowisku) |
| zarażenie żywiciela pośredniego | pokarm, gleba | oocysty |
| rozmnażanie bezpłciowe | tkanki żywiciela pośredniego | tachyzoity (faza ostra) |
| forma przetrwalna | mięśnie, mózg | cysty z bradyzoitami |
| zamknięcie cyklu | kot zjada zarażoną ofiarę | — |
Cykl haplobiontyczny z mejozą postgamiczną
| Cecha | Opis |
|---|---|
| dominująca faza | haploidalna (n) |
| jedyna komórka 2n | zygota |
| gamety powstają przez | mitozę (bo organizm jest już haploidalny) |
| mejoza | postgamiczna — tuż po zapłodnieniu |
Ten typ cyklu występuje też u glonów (np. skrętnicy) i grzybów. Warto go odróżnić od cyklu diplobiontycznego (człowiek, zwierzęta), gdzie gamety powstają przez mejozę.
Drogi zarażenia toksoplazmozą
| Droga | Źródło | Znaczenie |
|---|---|---|
| pokarmowa — mięso | cysty w surowym/niedogotowanym mięsie | najczęstsza w Polsce |
| pokarmowa — oocysty | gleba, warzywa, woda skażone kocim kałem | częsta |
| przezłożyskowa | matka → płód | toksoplazmoza wrodzona |
| transfuzja, przeszczep | rzadka | marginalna |
| kontakt z chorym człowiekiem | — | niemożliwa |
Profilaktyka toksoplazmozy w ciąży
| Zalecenie | Uzasadnienie |
|---|---|
| nie jeść surowego mięsa (tatar, krwiste steki, surowe wędliny) | cysty tkankowe |
| myć warzywa i owoce | oocysty z gleby |
| rękawice przy pracy w ogrodzie | oocysty w glebie |
| kuwetę sprząta ktoś inny, codziennie | oocysty stają się inwazyjne po 1–5 dniach |
| myć ręce po kontakcie z kotem i surowym mięsem | — |
| badanie przesiewowe w I trymestrze | wykrycie odporności lub świeżego zarażenia |
Nie ma natomiast potrzeby oddawania kota ani unikania osób chorych — to dwa najczęściej powtarzane mity o tej chorobie.
Skutki toksoplazmozy wrodzonej
| Okres zarażenia | Ryzyko przeniesienia | Ciężkość objawów |
|---|---|---|
| I trymestr | niskie (~15%) | najcięższe — poronienie, wady OUN |
| II trymestr | średnie (~30%) | umiarkowane |
| III trymestr | wysokie (~60%) | zwykle łagodne lub bezobjawowe |
Klasyczna triada Sabina i Pinkertona: wodogłowie, zwapnienia śródczaszkowe, zapalenie siatkówki i naczyniówki.
Punktacja CKE
- 8.1. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem odnoszącym się do braku rozmnażania płciowego T. gondii w organizmie człowieka.
- 8.2. 1 pkt — PP.
- 8.3. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem wskazującym faktyczną drogę zarażenia albo brak transmisji przez zwykły kontakt międzyludzki.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „toksoplazmoza, Toxoplasma gondii, zywiciel ostateczny i posredni, cykl haplobiontyczny, profilaktyka chorob pasozytniczych" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl