Zadanie 22
Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: IV. Różnorodność zwierząt — płazińce: przywry, cykle rozwojowe pasożytów, żywiciel pośredni i ostateczny, specyficzność żywicielska. VII. Ekologia — gatunki obce i inwazyjne, ich wpływ na ekosystemy.
Treść zadania
W wodach śródlądowych zachodniej Europy udokumentowano współwystępowanie dwóch gatunków obcych pochodzących z rejonu Morza Kaspijskiego i zachodniej Syberii: pasożytniczej przywry Bucephalus polymorphus oraz małża — racicznicy zmiennej (Dreissena polymorpha). Racicznica pojawiła się w Europie Zachodniej już w XIX wieku, a przywra — pod koniec XX wieku.
Cykl życiowy B. polymorphus:
- miracidium — pierwsze stadium larwalne — może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej, małża prowadzącego osiadły tryb życia,
- w ciele małża miracidium rozwija się w sporocystę, a w niej dojrzewają cerkarie,
- dojrzałe cerkarie opuszczają ciało racicznicy i dostają się do wody,
- po wniknięciu do ciała ryb z rodziny karpiowatych cerkarie przekształcają się w metacerkarie,
- kolejnym żywicielem są ryby rybożerne — po zjedzeniu ofiary z metacerkariami przywry dojrzewają płciowo i dochodzi do zapłodnienia.
22.1. (0–1) Wypisz z tekstu żywicieli pośrednich oraz żywicieli ostatecznych przywry B. polymorphus.
22.2. (0–1) Uzasadnij, że obecność racicznicy zmiennej jest niezbędna do zamknięcia cyklu życiowego przywry.
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
22.1.
Żywiciele pośredni:
- racicznica zmienna (Dreissena polymorpha) — pierwszy żywiciel pośredni,
- ryby karpiowate (Cyprinidae) — drugi żywiciel pośredni.
Żywiciele ostateczni:
- ryby rybożerne (drapieżne).
Kryterium podziału: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym pasożyt dojrzewa płciowo i rozmnaża się płciowo — tekst mówi wprost, że dzieje się to w rybach rybożernych. W żywicielach pośrednich rozwijają się stadia larwalne (sporocysty, cerkarie, metacerkarie).
22.2.
Tekst stwierdza wprost, że miracidium może wniknąć tylko do ciała racicznicy zmiennej — pasożyt wykazuje na tym etapie ścisłą specyficzność żywicielską.
W ciele racicznicy zachodzi rozwój sporocysty i dojrzewanie cerkarii — czyli etap, bez którego nie powstaną stadia zdolne do zarażenia kolejnego żywiciela. Żaden inny organizm nie może zastąpić racicznicy na tym etapie cyklu.
Bez racicznicy zmiennej larwa miracidium nie znajdzie żywiciela, nie rozwinie się w cerkarię i cykl zostanie przerwany na samym początku. Dlatego obecność tego małża jest warunkiem koniecznym zamknięcia cyklu życiowego B. polymorphus.
Wyjaśnia to też chronologię z tekstu: przywra mogła pojawić się w wodach zachodniej Europy dopiero po tym, jak zadomowiła się tam racicznica — czyli sto lat później.
W 22.1 trzeba wypisać DWÓCH żywicieli pośrednich. Racicznica i ryby karpiowate — pominięcie któregokolwiek oznacza odpowiedź niepełną. Klucz wymaga wypisania wszystkich żywicieli.
Kryterium żywiciela ostatecznego to rozmnażanie płciowe, a nie wielkość zwierzęcia ani kolejność w cyklu. Tekst wskazuje to wprost: „przywry dojrzewają płciowo i dochodzi do zapłodnienia".
W 22.2 klucz wymaga odniesienia do specyficzności pierwszego żywiciela. Nie wystarczy napisać, że „racicznica jest częścią cyklu" — trzeba wskazać, że miracidium może wniknąć tylko do niej i żaden inny gatunek jej nie zastąpi.
Nie myl kolejności stadiów przywr. Standardowa sekwencja: jajo → miracidium → sporocysta → redia (u wielu gatunków) → cerkaria → metacerkaria → postać dorosła. U B. polymorphus etap redii jest pominięty — cerkarie dojrzewają bezpośrednio w sporocyście.
Uwaga na osiadły tryb życia racicznicy. To ważny element: nieruchomy małż filtrujący wodę jest łatwym celem dla swobodnie pływających miracidiów. Ta cecha wyjaśnia, dlaczego akurat on stał się pierwszym żywicielem.
To przykład „inwazyjnego załamania" (invasional meltdown). Jeden gatunek obcy (racicznica) ułatwia zadomowienie się kolejnego (przywra) — inwazje wzajemnie się wzmacniają. To pojęcie warto znać przy zadaniach o gatunkach obcych.
Treść zadania (CKE)
Cykl rozwojowy Bucephalus polymorphus
| Etap | Stadium | Gdzie | Rola żywiciela |
|---|---|---|---|
| 1 | jajo → miracidium | woda | — |
| 2 | sporocysta | racicznica zmienna | I żywiciel pośredni |
| 3 | cerkaria | racicznica → woda | — |
| 4 | metacerkaria | ryby karpiowate | II żywiciel pośredni |
| 5 | postać dorosła, zapłodnienie | ryby rybożerne | żywiciel ostateczny |
Reguła nadrzędna: żywicielem ostatecznym jest ten, w którym pasożyt rozmnaża się płciowo. Wszystkie wcześniejsze to żywiciele pośredni.
Stadia rozwojowe przywr — słownik
| Stadium | Charakterystyka |
|---|---|
| miracidium | wolno pływająca, orzęsiona larwa; wnika do I żywiciela pośredniego (zwykle ślimak lub małż) |
| sporocysta | worek rozmnażający się bezpłciowo w ciele żywiciela |
| redia | kolejne pokolenie larw (u wielu gatunków; u Bucephalus pomijana) |
| cerkaria | larwa z ogonkiem, opuszcza I żywiciela, pływa w wodzie |
| metacerkaria | otorbiona forma przetrwalna w II żywicielu pośrednim |
| postać dorosła (marita) | w żywicielu ostatecznym; rozmnaża się płciowo |
Dlaczego pasożyty mają złożone cykle
| Korzyść | Opis |
|---|---|
| ogromna liczba potomstwa | rozmnażanie bezpłciowe w sporocyście — z jednego miracidium setki cerkarii |
| rozprzestrzenianie | ruchliwi żywiciele przenoszą pasożyta na duże odległości |
| pewność transmisji | żywiciel ostateczny zjada żywiciela pośredniego — droga zarażenia jest gwarantowana |
| przetrwanie | różne stadia znoszą różne warunki środowiska |
Kosztem jest wrażliwość: wystarczy usunąć jedno ogniwo cyklu, by cała populacja pasożyta załamała się. Dokładnie o tym mówi zadanie 22.2.
Specyficzność żywicielska
| Stopień | Opis | Przykład |
|---|---|---|
| ścisła (wysoka) | pasożyt rozwija się tylko w jednym gatunku | miracidium B. polymorphus → wyłącznie racicznica |
| umiarkowana | kilka blisko spokrewnionych gatunków | metacerkarie → ryby karpiowate |
| niska | wiele odległych gatunków | postać dorosła → różne ryby rybożerne |
Zauważ, że w tym samym cyklu specyficzność maleje wraz z kolejnymi etapami — to typowe dla przywr.
Racicznica zmienna jako gatunek inwazyjny
| Cecha | Opis |
|---|---|
| pochodzenie | zlewiska Morza Czarnego i Kaspijskiego |
| ekspansja w Europie | od XIX wieku, transportem wodnym |
| tryb życia | osiadły, przytwierdza się bisiorem do twardego podłoża |
| odżywianie | filtrator — przepuszcza wodę przez skrzela |
| skutki negatywne | zarastanie rur, ujęć wody, kadłubów; wypieranie rodzimych małży |
| skutki „pozytywne” | filtracja zwiększa przezroczystość wody |
| skutek pośredni | umożliwiła zadomowienie się przywry B. polymorphus |
Inwazyjne załamanie (invasional meltdown)
Hipoteza mówi, że gatunki obce wzajemnie sobie sprzyjają, przyśpieszając kolejne inwazje. Opisany przypadek jest podręcznikowym przykładem: przywra nie mogła zadomowić się w Europie Zachodniej, dopóki nie było tam jej jedynego pierwszego żywiciela.
Punktacja CKE
- 22.1. 1 pkt — wypisanie wszystkich żywicieli: pośredni — racicznica zmienna i ryby karpiowate; ostateczni — ryby rybożerne.
- 22.2. 1 pkt — uzasadnienie uwzględniające specyficzność pierwszego żywiciela pośredniego: miracidium może wniknąć tylko do racicznicy.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „przywry, cykl rozwojowy pasozyta, zywiciel posredni i ostateczny, gatunki obce, racicznica zmienna" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl