m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MBIP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 15

Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

15.1: XI. Funkcjonowanie zwierząt. 2. […] 2) Odporność. Zdający: b) opisuje sposoby nabywania odporności swoistej (czynny i bierny). Wymagania ogólne: IV.1, I.4. 15.2: XII. Wirusy. Zdający: 5) wyjaśnia mechanizm odwrotnej transkrypcji i jego znaczenie w namnażaniu retrowirusów. XV. Biotechnologia. Podstawy inżynierii genetycznej. Zdający: 3) przedstawia narzędzia wykorzystywane w biotechnologii molekularnej (enzymy: polimerazy […]) i określa ich zastosowania; 4) przedstawia istotę technik stosowanych w inżynierii genetycznej ([…] metoda PCR […]); 5) przedstawia zastosowania wybranych technik inżynierii genetycznej w […] diagnostyce chorób. Wymagania ogólne: IV.1, IV.2.

Treść zadania

Wirusowe zapalenie wątroby typu C (WZW typu C) wywołuje wirus HCV, którego genom stanowi pojedyncza nić RNA. Większość infekcji przebiega bezobjawowo. W niektórych przypadkach dochodzi do samoistnej eliminacji HCV przez układ odpornościowy (spontaniczne wyzdrowienie). Większość zakażeń przechodzi jednak w infekcje przewlekłe, co może prowadzić do zapalenia wątroby, jej marskości i nowotworu wątroby. Przewlekłym infekcjom towarzyszy ciągłe uwalnianie cząstek wirusa z zakażonych hepatocytów. Nie opracowano dotąd skutecznej szczepionki przeciw HCV.

15.1. (0–1) Wyjaśnij, dlaczego dodatni wynik badania na obecność przeciwciał anty-HCV we krwi dorosłej osoby nie przesądza o obecności wirusa we krwi w chwili badania.

15.2. (0–1) Wyjaśnij, dlaczego diagnostyka oparta na amplifikacji genomu HCV metodą PCR jest poprzedzona zastosowaniem odwrotnej transkryptazy.

Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

15.1.

Obecność przeciwciał anty-HCV świadczy o tym, że organizm kiedyś zetknął się z wirusem i wytworzył przeciw niemu odpowiedź immunologiczną — ale nie o tym, że wirus jest obecny obecnie.

U części zakażonych dochodzi do samoistnej eliminacji HCV (spontanicznego wyzdrowienia). Po zakończonej, skutecznej odpowiedzi immunologicznej wirusa już nie ma, natomiast wytworzone wcześniej przeciwciała utrzymują się we krwi bardzo długo — są produkowane przez długowieczne komórki plazmatyczne i limfocyty B pamięci.

Dodatni wynik testu na przeciwciała oznacza więc, że doszło do kontaktu z wirusem, ale nie rozstrzyga, czy zakażenie nadal trwa. Aby stwierdzić aktywne zakażenie, trzeba wykryć sam materiał genetyczny wirusa (RNA HCV) metodą molekularną.

15.2.

PCR jest reakcją powielającą DNA — polimeraza DNA używana w tej metodzie potrzebuje matrycy DNA, a nie RNA.

Genom HCV stanowi natomiast pojedyncza nić RNA. Aby móc go powielić, trzeba najpierw przepisać informację z RNA na DNA. Katalizuje to odwrotna transkryptaza — enzym syntetyzujący DNA na matrycy RNA (powstaje tzw. cDNA, komplementarne DNA).

Dopiero uzyskane cDNA może posłużyć jako substrat w reakcji PCR. Cała procedura nosi nazwę RT-PCR (reverse transcription PCR).

Typowy błąd / pułapka

W 15.1 klucz wymaga odniesienia do zakończonej odpowiedzi immunologicznej. Nie wystarczy napisać, że „przeciwciała długo się utrzymują” — trzeba powiązać to z wyeliminowaniem wirusa przez układ odpornościowy.

W 15.2 klucz odrzuca odpowiedzi tautologiczne. Sformułowanie „odwrotna transkryptaza katalizuje reakcję odwrotnej transkrypcji” nie punktuje — trzeba wyjaśnić, co ten enzym robi: syntezuje DNA na matrycy RNA.

Klucz odrzuca też nazwanie HCV retrowirusem. HCV nie jest retrowirusem — nie ma własnej odwrotnej transkryptazy i nie integruje się z genomem gospodarza. Odwrotna transkryptaza używana w diagnostyce jest odczynnikiem laboratoryjnym, a nie enzymem wirusa.

Odpowiedź w 15.2 musi zawierać trzy elementy: (1) materiał genetyczny HCV to RNA, (2) PCR powiela DNA, (3) odwrotna transkryptaza przepisuje RNA na DNA.

Nie myl testu serologicznego z molekularnym. Test na przeciwciała wykrywa odpowiedź organizmu; test PCR wykrywa samego wirusa. To dwa różne pytania diagnostyczne.

Uwaga na okno serologiczne. Zaraz po zakażeniu przeciwciał jeszcze nie ma — wynik ujemny nie wyklucza wtedy infekcji. RT-PCR wykrywa wirusa znacznie wcześniej.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 15 — biologia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MBIP-R0-100-A-2605 — zadanie 15. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, biologia PR Oryginalny PDF CKE

Dwa rodzaje testów w diagnostyce zakażeń

CechaTest serologiczny (przeciwciała)Test molekularny (RT-PCR)
co wykrywaprzeciwciała wytworzone przez organizmmateriał genetyczny wirusa
co oznacza wynik dodatnikontakt z patogenem (kiedykolwiek)aktywne zakażenie
kiedy wykrywalnypo kilku tygodniach od zakażeniaod kilku dni
czy odróżnia zakażenie czynne od przebytegonietak
zastosowaniebadania przesiewowe, ocena odpornościpotwierdzenie, monitorowanie leczenia

Schemat diagnostyki WZW typu C: najpierw test na przeciwciała anty-HCV (tani, przesiewowy), a przy wyniku dodatnim — RT-PCR potwierdzający obecność wirusa.

RT-PCR krok po kroku

EtapEnzymMatrycaProdukt
odwrotna transkrypcjaodwrotna transkryptazaRNAcDNA
PCRpolimeraza DNA (Taq)DNApowielone DNA

Etapy jednego cyklu PCR

EtapTemperaturaCo się dzieje
denaturacja~95 °Crozdzielenie nici DNA
przyłączanie starterów (annealing)50–65 °Cstartery wiążą się z matrycą
wydłużanie (elongacja)~72 °Cpolimeraza syntezuje nową nić

Po cyklach liczba kopii rośnie wykładniczo:

Po 30 cyklach jedna cząsteczka daje ponad miliard kopii. Kluczowym składnikiem jest termostabilna polimeraza Taq, pochodząca z bakterii Thermus aquaticus żyjącej w gorących źródłach.

Odwrotna transkryptaza

CechaOpis
reakcjasynteza DNA na matrycy RNA
kierunek przepływu informacjiRNA → DNA — odwrotnie do „dogmatu” biologii molekularnej
naturalne pochodzenieretrowirusy (HIV, HTLV), retrotranspozony
zastosowaniaRT-PCR, tworzenie bibliotek cDNA, sekwencjonowanie RNA
leki hamujące ten enzymAZT, tenofowir (terapia HIV)

Uwaga: HCV nie jest retrowirusem. Namnaża się przez polimerazę RNA zależną od RNA i nigdy nie przechodzi przez etap DNA — dlatego odwrotna transkryptaza w jego diagnostyce jest wyłącznie narzędziem laboratoryjnym.

Dlaczego nie ma szczepionki przeciw HCV

PrzyczynaOpis
duża zmienność genetycznapolimeraza RNA nie ma zdolności korekty — wysoka częstość mutacji
liczne genotypy i podtypyco najmniej 7 głównych genotypów
quasi-gatunkiu jednego pacjenta krąży pula wariantów wirusa
ucieczka immunologicznazmienne białka powierzchniowe

Brak szczepionki nie oznacza braku leczenia — dostępne są leki bezpośrednio działające przeciwwirusowo (DAA), które umożliwiają wyleczenie większości zakażeń.

Przebieg zakażenia HCV (według tekstu zadania)

ScenariuszCzęstośćSkutek
samoistna eliminacja„w niektórych przypadkach”wyzdrowienie, przeciwciała pozostają
zakażenie przewlekłe„większość zakażeń”może prowadzić do zapalenia wątroby, marskości i nowotworu wątroby

To właśnie istnienie pierwszego scenariusza sprawia, że sam dodatni wynik testu na przeciwciała jest niejednoznaczny.

Punktacja CKE

  • 15.1. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do zakończonej, skutecznej odpowiedzi immunologicznej i utrzymywania się przeciwciał po eliminacji wirusa.
  • 15.2. 1 pkt — wyjaśnienie uwzględniające: RNA jako materiał genetyczny HCV, DNA jako substrat PCR oraz syntezę DNA na matrycy RNA przez odwrotną transkryptazę.
  • Razem: 2 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „HCV, WZW typu C, przeciwciala, odwrotna transkryptaza, PCR, diagnostyka molekularna” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl