m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MBIP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 4

Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

4.1: II. Komórka. Zdający: 6) opisuje budowę rybosomów, ich powstawanie i pełnioną funkcję […]. Wymagania ogólne: IV.1, IV.2. 4.2: VI. Bakterie i archeowce. Zdający: 1) przedstawia budowę komórki prokariotycznej, z uwzględnieniem różnic w budowie ściany komórkowej bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych. Wymaganie ogólne: I.1.

Treść zadania

Linezolid należy do stosunkowo nowej grupy syntetycznych środków przeciwbakteryjnych. Jest szczególnie skuteczny wobec bakterii Gram-dodatnich i mało skuteczny wobec Gram-ujemnych. Zróżnicowana efektywność wynika m.in. z różnic w budowie ściany komórkowej obu grup bakterii.

Linezolid łączy się z podjednostką 50S rybosomu, przez co staje się niemożliwe jej połączenie z podjednostką 30S.

4.1. (0–1) Wykaż, że działanie linezolidu — polegające na uniemożliwieniu połączenia się podjednostek rybosomu — wpływa negatywnie na funkcjonowanie bakterii.

4.2. (0–1) Opisz różnicę w budowie bakterii Gram-dodatnich i Gram-ujemnych. Odnieś się do budowy struktur otaczających komórkę u obu grup.

Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

4.1.

Rybosom jest funkcjonalny dopiero jako całość — dopiero po połączeniu podjednostek 50S i 30S powstaje kompletna struktura zdolna do translacji. Linezolid, wiążąc się z podjednostką 50S, uniemożliwia to połączenie, więc w komórce nie powstają funkcjonalne rybosomy.

Bez funkcjonalnych rybosomów nie może zachodzić synteza białek. Bakteria traci zdolność do wytwarzania:

  • enzymów katalizujących wszystkie reakcje metaboliczne,
  • białek strukturalnych niezbędnych do wzrostu i podziału komórki,
  • białek transportowych w błonie komórkowej.

W efekcie wzrost i podziały komórki zostają zahamowane, a rozwój populacji bakteryjnej — ograniczony.

4.2.

Cecha Bakterie Gram-dodatnie Bakterie Gram-ujemne
warstwa mureiny (peptydoglikanu) gruba, wielowarstwowa cienka, jednowarstwowa
błona zewnętrzna brak obecna — dodatkowa błona z lipopolisacharydem (LPS)
przestrzeń peryplazmatyczna wąska lub brak szeroka
kwasy tejchojowe obecne brak
barwienie metodą Grama fioletowe różowo-czerwone

Opis różnicy: komórkę bakterii Gram-dodatnich otacza gruba warstwa mureiny leżąca bezpośrednio na błonie komórkowej. U bakterii Gram-ujemnych warstwa mureiny jest cienka, ale od zewnątrz pokrywa ją dodatkowa błona zewnętrzna zawierająca lipopolisacharydy.

Związek z różną skutecznością linezolidu: według tekstu zadania wynika ona m.in. z różnic w budowie ściany komórkowej. Dodatkowa błona zewnętrzna bakterii Gram-ujemnych stanowi barierę utrudniającą wnikanie wielu substancji do wnętrza komórki.

Odpowiedź na 4.2 nie musi zawierać całej tabeli — zasady oceniania CKE przyznają punkt za poprawne wskazanie jednej różnicy: grubości ściany lub jej składu chemicznego, lub obecności błony zewnętrznej tylko u Gram-ujemnych, lub składu tej błony.

Typowy błąd / pułapka

W 4.1 nie wystarczy napisać, że „rybosom nie działa”. Trzeba dopiąć wniosek: brak funkcjonalnych rybosomów → brak syntezy białek → zahamowanie metabolizmu, wzrostu i podziałów.

Uwaga na sformułowanie „nie powstają rybosomy”. Klucz je uznaje, ale precyzyjniej jest napisać, że nie powstają funkcjonalne rybosomy — podjednostki są obecne, tylko nie mogą się połączyć.

W 4.2 polecenie wymaga odniesienia do obu grup naraz. Opisanie samej budowy Gram-dodatnich albo samych Gram-ujemnych to odpowiedź niepełna — trzeba je zestawić.

Wystarczy jedna poprawnie opisana różnica. Zasady oceniania uznają odniesienie do grubości ściany, do jej składu chemicznego (np. kwasy tejchojowe tylko u Gram-dodatnich), do obecności błony zewnętrznej tylko u Gram-ujemnych albo do jej składu (lipopolisacharyd).

Klucz nie uznaje odpowiedzi o „dwóch błonach komórkowych” u bakterii Gram-ujemnych, odpowiedzi odnoszących się jedynie do wyniku barwienia Grama, do otoczki śluzowej ani wyłącznie do cech fizjologicznych (np. oporności na linezolid).

Nie myl ściany komórkowej z błoną komórkową. Błona komórkowa (lipidowa) występuje u wszystkich bakterii; różnicę tworzy ściana i ewentualna błona zewnętrzna.

Rybosomy bakteryjne to 70S, nie 80S. Składają się z podjednostek 50S i 30S (suma jednostek Svedberga nie jest addytywna). Rybosomy eukariotyczne to 80S = 60S + 40S. Ta różnica jest podstawą selektywnej toksyczności antybiotyków — leki takie jak linezolid, tetracykliny czy makrolidy działają na rybosom bakteryjny, a nie ludzki.

Bakteriostatyczny to nie bakteriobójczy. Środek bakteriostatyczny hamuje wzrost bakterii, a bakteriobójczy je zabija.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 4 — biologia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MBIP-R0-100-A-2605 — zadanie 4. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, biologia PR Oryginalny PDF CKE

Ściana komórkowa — dwa typy budowy

Warstwa (od wewnątrz)Gram-dodatnieGram-ujemne
błona komórkowa✔✔
mureina (peptydoglikan)gruba (20–80 nm, wiele warstw)cienka (2–7 nm, 1–2 warstwy)
przestrzeń peryplazmatycznawąskaszeroka
błona zewnętrznabrak✔ z LPS
kwasy tejchojowe✔✘

Barwienie metodą Grama działa dzięki grubości mureiny: gruba warstwa zatrzymuje fiolet krystaliczny (barwa fioletowa), cienka go traci po odbarwieniu alkoholem i przyjmuje barwnik kontrastowy (barwa różowa).

Rybosomy — prokariotyczne a eukariotyczne

CechaProkariotyczneEukariotyczne
całość70S80S
podjednostka duża50S60S
podjednostka mała30S40S
występowaniebakterie, mitochondria, chloroplastycytozol, szorstka siateczka

Obecność w mitochondriach i chloroplastach rybosomów podobnych do bakteryjnych to jeden z argumentów za teorią endosymbiozy.

Antybiotyki działające na rybosom bakteryjny

GrupaCelEfekt
oksazolidynony (linezolid)50S — blokuje połączenie podjednostekbakteriostatyczny
makrolidy (erytromycyna)50S — blokuje tunel wyjściowybakteriostatyczny
chloramfenikol50S — hamuje peptydylotransferazębakteriostatyczny
tetracykliny30S — blokuje przyłączanie tRNAbakteriostatyczny
aminoglikozydy (streptomycyna)30S — powoduje błędy odczytubakteriobójczy

Inne punkty uchwytu antybiotyków

MechanizmPrzykłady
synteza ściany komórkowejpenicyliny, cefalosporyny, wankomycyna
synteza białeklinezolid, tetracykliny, makrolidy
replikacja DNAfluorochinolony (blokują gyrazę)
transkrypcjaryfampicyna
metabolizm kwasu foliowegosulfonamidy, trimetoprim
integralność błonypolimyksyny

Dlaczego Gram-ujemne są trudniejsze do zwalczenia

BarieraSkutek
błona zewnętrzna z LPSblokuje wnikanie cząsteczek hydrofobowych i dużych
poryny o wąskim przekrojuprzepuszczają tylko małe, hydrofilowe cząsteczki
pompy MDR (wielolekowe)aktywnie usuwają antybiotyk z komórki
-laktamazy w peryplazmierozkładają antybiotyki -laktamowe

Tekst zadania podaje, że różna skuteczność linezolidu wynika m.in. z różnic w budowie ściany komórkowej — błona zewnętrzna Gram-ujemnych jest jedną z takich barier.

Punktacja CKE

  • 4.1. 1 pkt — wykazanie odnoszące się do braku lub ograniczenia syntezy białek w komórce bakteryjnej.
  • 4.2. 1 pkt — opis różnicy odnoszący się do grubości ściany komórkowej LUB jej składu chemicznego, LUB obecności błony zewnętrznej tylko u Gram-ujemnych, LUB składu chemicznego błony zewnętrznej.
  • Razem: 2 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „antybiotyki, linezolid, prokarioty, ściana komórkowa bakterii, bakterie Gram-dodatnie i Gram-ujemne” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl