m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MBIP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 3 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 17

Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

17.1: I. Chemizm życia. 2. Składniki organiczne. Zdający: 2) […] opisuje strukturę I-, II-, III- i IV-rzędową białek […]. Wymagania ogólne: IV.1, III.2. 17.2: IV. Podziały komórkowe. Zdający: 3) opisuje cykl komórkowy, z uwzględnieniem zmian ilości DNA w poszczególnych jego etapach […]; 4) opisuje przebieg kariokinezy podczas mitozy […]; 5) rozpoznaje ([…] na rysunku […]) poszczególne etapy mitozy […]. Wymagania ogólne: I.2, III.2. 17.3: IV. Podziały komórkowe. Zdający: 1) przedstawia organizację materiału genetycznego w komórce; 3) opisuje cykl komórkowy, z uwzględnieniem zmian ilości DNA w poszczególnych jego etapach […]. Wymaganie ogólne: I.1.

Treść zadania

Prawidłowa segregacja chromatyd siostrzanych podczas mitozy wymaga obecności wielu białek, w tym specjalnych kompleksów białkowych — kohezyn. Przytrzymują one chromatydy siostrzane razem aż do czasu ich rozdzielenia.

Całkowite zniesienie przylegania chromatyd siostrzanych następuje dzięki przecięciu kohezyn przez enzymy proteolityczne — separazy.

Rysunek przedstawia typowe położenie kohezyn i chromatyd siostrzanych podczas dwóch różnych faz mitozy: po lewej chromatydy siostrzane są spięte pierścieniami kohezyn, a po prawej — po działaniu separaz — pierścienie są przecięte.

17.1. (0–1) Podaj nazwę wiązania chemicznego hydrolizowanego przez separazy.

17.2. (0–1) Podaj nazwy dwóch faz mitozy, na których granicy dochodzi do zniesienia przylegania chromatyd siostrzanych dzięki działaniu separaz.

17.3. (0–1) Podaj nazwę fazy cyklu komórkowego, podczas której zachodzi replikacja DNA prowadząca do wytworzenia chromatyd siostrzanych.

Rysunek chromatyd siostrzanych połączonych kohezynami i ich rozdzielenia po działaniu separazy w dwóch fazach mitozy.
Na podstawie: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 24

Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

17.1.

Wiązanie peptydowe (amidowe).

Kohezyny są kompleksami białkowymi, a separazy — enzymami proteolitycznymi (proteazami). Proteazy hydrolizują wiązania peptydowe łączące kolejne reszty aminokwasowe w łańcuchu polipeptydowym:

17.2.

Na granicy metafazy i anafazy.

  • w metafazie chromosomy (wciąż złożone z dwóch połączonych chromatyd) ustawiają się w płaszczyźnie równikowej komórki,
  • przejście do anafazy rozpoczyna się od przecięcia kohezyn przez separazy — chromatydy siostrzane rozdzielają się i wędrują do przeciwległych biegunów.

17.3.

Faza S (faza syntezy) — część interfazy.

W fazie S zachodzi replikacja DNA: każdy chromosom, dotąd złożony z jednej chromatydy, zostaje zduplikowany i składa się odtąd z dwóch identycznych chromatyd siostrzanych połączonych w centromerze.

Typowy błąd / pułapka

W 17.1 klucz odrzuca odpowiedzi zbyt ogólne. „Wiązanie kowalencyjne” nie punktuje — trzeba nazwać konkretny typ: peptydowe (albo amidowe).

Klucz do 17.1 leży w słowie „proteolityczne”. Enzym proteolityczny rozkłada białka, a białka są zbudowane z aminokwasów połączonych wiązaniami peptydowymi.

W 17.2 trzeba podać dwie fazy, nie jedną. Odpowiedź „anafaza” jest niepełna — chodzi o granicę metafazy i anafazy, czyli moment przejścia między nimi.

Nie myl profazy z metafazą. W profazie chromosomy kondensują i zanika otoczka jądrowa; w metafazie ustawiają się w płaszczyźnie równikowej. Kohezyny są przecinane dopiero po zakończeniu metafazy.

W 17.3 „interfaza” też jest uznawana, ale precyzyjniejsza jest faza S. Można napisać: „faza S interfazy”.

Nie myl replikacji z podziałem chromatyd. Replikacja (faza S) tworzy chromatydy siostrzane; anafaza je rozdziela. To dwa odległe w czasie momenty cyklu.

Liczba chromosomów nie zmienia się w fazie S. Podwaja się liczba chromatyd i ilość DNA, ale chromosomów jest tyle samo — liczy się je po centromerach.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 17 — biologia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MBIP-R0-100-A-2605 — zadanie 17. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, biologia PR Oryginalny PDF CKE

Cykl komórkowy

FazaCo się dziejeLiczba chromatyd na chromosom
G₁wzrost komórki, synteza białek i organelli1
Sreplikacja DNA1 → 2
G₂przygotowanie do podziału, kontrola poprawności2
M (mitoza)podział jądra i cytokineza2 → 1 (w komórkach potomnych)
G₀stan spoczynku, brak podziałów1

Interfaza zajmuje zwykle większość czasu cyklu komórkowego.

Fazy mitozy

FazaCo się dziejeKohezyny
profazakondensacja chromosomów, zanik otoczki jądrowej, powstanie wrzecionaobecne
metafazachromosomy w płaszczyźnie równikowej, przyczepione do wrzecionaobecne
← działanie separaz →przecięcie kohezynprzecinane
anafazarozdzielenie chromatyd, wędrówka do biegunówbrak
telofazadekondensacja chromosomów, odbudowa otoczek jądrowych—
cytokinezapodział cytoplazmy—

Kohezyny i separazy — mechanizm

BiałkoRola
kohezynapierścieniowy kompleks spinający chromatydy siostrzane od fazy S
sekurynainhibitor separazy — blokuje ją do końca metafazy
separazaproteaza tnąca kohezyny na granicy metafazy i anafazy
APC/Ckompleks znakujący sekurynę do degradacji — uruchamia separazę

Punkty kontrolne cyklu komórkowego

PunktKiedyCo sprawdza
G₁/S (restrykcyjny)koniec G₁wielkość komórki, zasoby, uszkodzenia DNA
G₂/Mkoniec G₂kompletność replikacji, naprawa uszkodzeń
wrzeciona (SAC)metafazaczy wszystkie chromosomy są przyczepione do wrzeciona

Punkt kontrolny wrzeciona blokuje APC/C dopóty, dopóki choć jeden chromosom nie jest prawidłowo przyczepiony — dzięki temu separazy nie zadziałają przedwcześnie. Zaburzenia tego mechanizmu prowadzą do aneuploidii, częstej w komórkach nowotworowych.

Mitoza a mejoza

CechaMitozaMejoza
liczba podziałów12
komórki potomne24
liczba chromosomówzachowana (2n → 2n)zredukowana (2n → n)
rozdzielenie chromatyd siostrzanychanafazaanafaza II
rozdzielenie chromosomów homologicznych—anafaza I
crossing-overbrakprofaza I
zmienność genetycznabrakduża

W mejozie kohezyny są usuwane dwuetapowo: najpierw z ramion chromatyd (anafaza I), potem z okolic centromeru (anafaza II). To zapobiega przedwczesnemu rozdzieleniu chromatyd.

Enzymy proteolityczne

EnzymGdzie działaCo rozkłada
separazajądro, mitozakohezyny
pepsynażołądekbiałka pokarmowe
trypsyna, chymotrypsynajelito cienkiebiałka pokarmowe
kaspazycytoplazmabiałka komórkowe w apoptozie
proteasomcytoplazmabiałka oznakowane ubikwityną

Wszystkie hydrolizują to samo wiązanie — peptydowe — różnią się jedynie miejscem i specyficznością cięcia.

Punktacja CKE

  • 17.1. 1 pkt — wiązanie peptydowe (albo amidowe).
  • 17.2. 1 pkt — obie nazwy: metafaza i anafaza (granica między nimi).
  • 17.3. 1 pkt — faza S (albo interfaza, faza S interfazy).
  • Razem: 3 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „cytologia, mitoza, kohezyny, separazy, wiązanie peptydowe, cykl komórkowy, faza S, chromatydy siostrzane” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl