m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MBIP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 3 pkt • Trudność: ★★★★☆

Zadanie 23

Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

23.1 i 23.3: XVII. Ekologia. 1. Ekologia organizmów. Zdający: 2) przedstawia elementy niszy ekologicznej organizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od siedliska; 3) wyjaśnia, czym jest tolerancja ekologiczna. Wymaganie ogólne: IV.1. 23.2: XVII. Ekologia. 1. Ekologia organizmów. Zdający: 2) przedstawia elementy niszy ekologicznej organizmu; rozróżnia niszę ekologiczną od siedliska. XVIII. Różnorodność biologiczna, jej zagrożenia i ochrona. Zdający: 2) wymienia główne czynniki geograficzne kształtujące różnorodność gatunkową […] Ziemi […]. Wymaganie ogólne: IV.1.

Treść zadania

Podstawową niszę ekologiczną gatunku można przedstawić na wielowymiarowym wykresie, w którym wymiarami są różne czynniki środowiska.

Na wykresie przedstawiono śmiertelność samic krewetki piaskowej (Crangon septemspinosa) w różnych temperaturach (5–25 °C) i przy różnym zasoleniu (0–45‰). Wyznaczono trzy obszary: zerowej śmiertelności (w centrum wykresu), 50% śmiertelności oraz 100% śmiertelności (na obrzeżach).

Krewetka piaskowa występuje u zachodnich wybrzeży Oceanu Atlantyckiego, od Nowej Fundlandii do Florydy.

23.1. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń dotyczących tolerancji ekologicznej krewetki (P/F):

  1. W wodzie o temperaturze 10 °C i zasoleniu 15‰ śmiertelność samic jest większa niż 50%.
  2. Śmiertelność samic w wodzie o temperaturze 10 °C jest niezależna od zasolenia wody.

23.2. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzenia: Podstawowa nisza ekologiczna krewetki piaskowej to zachodnie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego (prawda / fałsz). Uzasadnij, odnosząc się do definicji podstawowej niszy ekologicznej.

23.3. (0–1) Na podstawie danych podaj przedział optimum temperaturowego dla samic krewetki przy optymalnych warunkach zasolenia.

Wykres śmiertelności samic krewetki piaskowej w zależności od temperatury i zasolenia, z obszarami 100%, 50% i zerowej śmiertelności.
Na podstawie: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 30

Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

23.1. FF

  1. F — punkt o współrzędnych 10 °C i 15‰ leży wewnątrz linii 50% śmiertelności (choć poza obszarem zerowej śmiertelności). Śmiertelność nie jest tam większa niż 50%.
  2. F — przy stałej temperaturze 10 °C śmiertelność wyraźnie zależy od zasolenia: przy bardzo niskim zasoleniu przekracza 50% (aż do 100%), a w zakresie pośrednim jest najniższa (bliska zera). Gdyby była niezależna, linia 10 °C przebiegałaby na całej długości przez obszar o jednakowej śmiertelności.

23.2.

Ocena stwierdzenia: fałsz.

Uzasadnienie: podstawowa nisza ekologiczna to zbiór (zakres) warunków środowiskowych, w których gatunek może żyć i się rozmnażać — czyli zakresy tolerancji na poszczególne czynniki, np. temperaturę i zasolenie. Nie jest to konkretne miejsce na mapie.

„Zachodnie wybrzeża Oceanu Atlantyckiego” opisują zasięg geograficzny występowania gatunku, a nie jego niszę. Nisza to pojęcie abstrakcyjne — wielowymiarowa przestrzeń warunków, dokładnie taka, jaką przedstawia wykres w zadaniu.

23.3.

Optimum temperaturowe: od około 10 °C do około 25 °C.

Odczytujemy je jako zakres temperatur, w którym przy optymalnym zasoleniu śmiertelność wynosi zero — czyli pionowy „rozstęp” obszaru zerowej śmiertelności na wykresie.

(CKE uznaje odpowiedzi, w których dolna granica mieści się między 9 a 13 °C, a górna między 21 a 26 °C — np. 10–25 °C, 13–21 °C, 9–26 °C.)

Typowy błąd / pułapka

W 23.3 klucz wymaga podania jednostki. Odpowiedź „od 10 do 25” nie punktuje — trzeba napisać °C. Klucz odrzuca też odpowiedzi z błędną jednostką (np. „10–25 °C przy zasoleniu 25 %” albo zasolenie podane w °C).

W 23.2 klucz odrzuca dwa błędne uzasadnienia:

  • mylenie zasięgu geograficznego z siedliskiem („w zdaniu opisano siedlisko krewetki”),
  • mylenie z niszą zrealizowaną („Ocean Atlantycki to nisza zrealizowana”) — nisza zrealizowana także jest zbiorem warunków, nie obszarem.

Poprawne uzasadnienie musi wskazywać, że nisza to zbiór warunków środowiskowych, a w zdaniu podano obszar geograficzny.

Nie myl trzech pojęć:

  • siedlisko — gdzie organizm żyje (adres),
  • nisza ekologiczna — jak żyje: zakres warunków i rola w ekosystemie (zawód),
  • zasięg geograficzny — obszar faktycznego występowania gatunku.

W 23.1 stwierdzenie 2. łatwo ocenić pochopnie. Wystarczy poprowadzić na wykresie poziomą linię przy 10 °C: przechodzi ona przez obszary o różnej śmiertelności — od ponad 50% do zerowej — więc śmiertelność zależy od zasolenia.

Wykres dwuwymiarowy czyta się przez współrzędne. Znajdź punkt (temperatura; zasolenie) i sprawdź, w którym obszarze leży. Linie na wykresie to izolinie śmiertelności, a nie osie.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 23 — biologia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MBIP-R0-100-A-2605 — zadanie 23. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, biologia PR Oryginalny PDF CKE

Siedlisko, nisza, zasięg — trzy różne pojęcia

PojęcieOdpowiada na pytaniePrzykład dla krewetki
siedliskogdzie żyje? (adres)konkretne miejsce bytowania (tekst zadania go nie opisuje)
nisza ekologicznajak żyje? (zawód)zakres temperatur i zasolenia, sposób odżywiania, rola w sieci troficznej
zasięg geograficznyna jakim obszarze występuje?od Nowej Fundlandii do Florydy

Zdanie z zadania 23.2 opisuje zasięg geograficzny — dlatego jest fałszywe.

Nisza podstawowa a zrealizowana

CechaPodstawowa (fundamentalna)Zrealizowana
co obejmujewszystkie warunki, w których gatunek mógłby żyćwarunki, w których faktycznie żyje
uwzględnia konkurencjęnie — warunki teoretycznetak — po wyparciu przez konkurentów
wielkośćwiększa lub równamniejsza lub równa
jak wyznaczanadoświadczalnie, w warunkach laboratoryjnychobserwacje w naturze

Zgodnie z tekstem zadania wykres przedstawia dwa wymiary niszy podstawowej — temperaturę i zasolenie.

Zakres tolerancji ekologicznej

PojęcieZnaczenie
minimumnajniższa wartość czynnika umożliwiająca przeżycie
optimumzakres najkorzystniejszy — najwyższa przeżywalność i rozrodczość
maksimumnajwyższa wartość umożliwiająca przeżycie
zakres tolerancjiprzedział między minimum a maksimum
strefy pesimumkrańce zakresu — organizm przeżywa, ale słabo funkcjonuje

Typ gatunkuZakres tolerancjiPrzykład
eurybiontyszerokiszczur, karp, mniszek lekarski
stenobiontywąskimiś koala, ryby rafowe, pstrąg

Przedrostki: euryterm / stenoterm (temperatura), euryhalin / stenohalin (zasolenie), euryfag / stenofag (pokarm).

Jak czytać wykres dwuwymiarowy

KrokDziałanie
1.znajdź na osi poziomej wartość jednego czynnika (zasolenie)
2.znajdź na osi pionowej wartość drugiego (temperatura)
3.wyznacz punkt przecięcia
4.sprawdź, w którym obszarze (izolinii) leży ten punkt
5.odczytaj odpowiadającą mu śmiertelność

Aby sprawdzić zależność od jednego czynnika, prowadzi się linię prostą przy ustalonej wartości drugiego i patrzy, przez ile obszarów przechodzi.

Prawa ekologiczne

PrawoTreść
prawo minimum Liebigao powodzeniu organizmu decyduje czynnik występujący w najmniejszej ilości względem zapotrzebowania
prawo tolerancji Shelfordaorganizm może występować tylko tam, gdzie każdy czynnik mieści się w jego zakresie tolerancji

Wykres w zadaniu ilustruje prawo Shelforda w dwóch wymiarach: krewetka przeżywa tylko wtedy, gdy jednocześnie temperatura i zasolenie mieszczą się w jej zakresach.

Krewetka piaskowa — kontekst

CechaOpis
nazwa systematycznaCrangon septemspinosa
zasięg (wg tekstu zadania)zachodnie wybrzeża Atlantyku: Nowa Fundlandia – Floryda
tolerancja na zasolenie (wg wykresu)zerowa śmiertelność samic mniej więcej w zakresie 20–35‰
tolerancja na temperaturę (wg wykresu)zerowa śmiertelność samic mniej więcej w zakresie 10–25 °C

Punktacja CKE

  • 23.1. 1 pkt — FF.
  • 23.2. 1 pkt — ocena (fałsz) wraz z uzasadnieniem wskazującym, że nisza to zbiór wymagań środowiskowych, a nie zasięg geograficzny.
  • 23.3. 1 pkt — przedział z dolną granicą między 9 a 13 °C i górną między 21 a 26 °C, z jednostką.
  • Razem: 3 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „ekologia, nisza ekologiczna, tolerancja ekologiczna, optimum, krewetka piaskowa, odczyt wykresu dwuwymiarowego” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl