Zadanie 21
Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony
Wymaganie: VII. Ekologia — nieantagonistyczne zależności międzygatunkowe: mutualizm, protokooperacja, komensalizm. VIII. Funkcjonowanie zwierząt — trawienie zewnętrzne i wewnętrzne, budowa i funkcje układu pokarmowego u różnych grup zwierząt.
Treść zadania
Pająk z rodzaju Pamphobeteus i żaba Chiasmocleis royi mogą żyć razem w tym samym miejscu.
- Nora pająka zapewnia chłodne, wilgotne środowisko i stanowi schronienie przed wysuszeniem oraz przed zmianami temperatury.
- Pająki chronią żaby przed drapieżnikami, nie wyrządzają im krzywdy i umożliwiają im łatwy dostęp do miejsc żerowania.
- C. royi pomaga w pozbyciu się z nory i z jej otoczenia mrówek i larw much, które odżywiają się jajami oraz potomstwem pająka.
21.1. (0–1) Podaj nazwę zależności międzygatunkowej występującej między pająkiem a żabą. Odpowiedź uzasadnij, uwzględniając przykłady korzyści lub strat właściwych dla wymienionych organizmów.
21.2. (0–1) Podaj różnicę w sposobie trawienia pokarmu przez pająki i przez płazy.
Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
21.1.
Nazwa zależności: mutualizm (dopuszczalna także protokooperacja).
Uzasadnienie: obie strony odnoszą korzyści:
| Organizm | Odnoszone korzyści |
|---|---|
| żaba C. royi | schronienie w norze (wilgoć, stała temperatura), ochrona przed drapieżnikami, łatwy dostęp do miejsc żerowania |
| pająk Pamphobeteus | żaba zjada mrówki i larwy much, które niszczą jaja i potomstwo pająka |
Żaba zyskuje bezpieczne schronienie i ochronę, a pająk — zabezpieczenie potomstwa przed pasożytami i drapieżnikami jaj. Żadna ze stron nie ponosi strat, więc jest to zależność nieantagonistyczna, korzystna dla obu gatunków.
21.2.
Pająki rozpoczynają trawienie pozaustrojowo (pozajelitowo) — wstrzykują do ciała ofiary enzymy trawienne, które ją upłynniają, a następnie zasysają płynny pokarm; trawienie kończy się już wewnątrz przewodu pokarmowego.
Płazy trawią pokarm wyłącznie wewnątrzustrojowo — połykają zdobycz w całości, a cały proces trawienia zachodzi w obrębie przewodu pokarmowego.
Klucz CKE nie uznaje nazw zbyt ogólnych. Odrzucane są: „zależność nieantagonistyczna", „protekcjonizm", a także „symbioza" i „mutualizm obligatoryjny". Poprawne są wyłącznie mutualizm (ewentualnie „mutualizm fakultatywny") oraz protokooperacja.
Uzasadnienie musi zawierać konkretne korzyści, nie definicję. Klucz wprost odrzuca odpowiedzi typu „bo oba organizmy odnoszą korzyści netto". Trzeba wymienić, co dokładnie zyskuje żaba i co zyskuje pająk.
Korzyść musi być podana dla obu stron. Wskazanie tylko tego, co zyskuje żaba, sprowadziłoby zależność do komensalizmu — a to inna odpowiedź.
W 21.2 klucz odrzuca odpowiedzi o „trawieniu wewnątrzkomórkowym" u płazów. Płazy trawią zewnątrzkomórkowo, w przewodzie pokarmowym. Trawienie wewnątrzkomórkowe występuje u gąbek i pierwotniaków.
Odpowiedź musi porównywać oba organizmy. Napisanie tylko „pająki trawią pozaustrojowo" nie punktuje — trzeba dodać, że płazy trawią wewnątrzustrojowo.
Nie myl trawienia pozaustrojowego z zewnątrzkomórkowym. Pozaustrojowe (zewnętrzne) — poza ciałem zwierzęcia (pająki, rozgwiazdy, muchy). Zewnątrzkomórkowe — poza komórką, ale wewnątrz przewodu pokarmowego (większość zwierząt, w tym płazy).
Treść zadania (CKE)
Zależności międzygatunkowe
| Zależność | Gatunek A | Gatunek B | Przykład |
|---|---|---|---|
| mutualizm | + | + | mikoryza, porosty, pająk i żaba |
| protokooperacja | + | + — ale fakultatywnie | bąkojad i nosorożec, krab i ukwiał |
| komensalizm | + | 0 | jemiołuszka i drzewo, ryba podnawka i rekin |
| amensalizm | − | 0 | allelopatia orzecha włoskiego |
| konkurencja | − | − | rywalizacja o pokarm |
| drapieżnictwo | + | − | wilk i sarna |
| pasożytnictwo | + | − | tasiemiec i człowiek |
Mutualizm obligatoryjny — gatunki nie mogą bez siebie żyć (porost = grzyb + glon). Mutualizm fakultatywny (protokooperacja) — korzyść jest obopólna, ale oba gatunki radzą sobie też osobno. Opisany przypadek należy do tej kategorii.
Klucz do rozpoznania mutualizmu w zadaniu
| Pytanie | Odpowiedź |
|---|---|
| Czy żaba coś zyskuje? | tak — schronienie, ochrona, dostęp do żeru |
| Czy pająk coś zyskuje? | tak — usuwanie mrówek i larw much niszczących jego jaja |
| Czy któraś strona traci? | nie — „nie wyrządzają żabom krzywdy” |
| Wniosek | mutualizm (+/+) |
Gdyby pająk niczego nie zyskiwał, byłby to komensalizm — dlatego zdanie o mrówkach i larwach much jest w treści kluczowe.
Typy trawienia u zwierząt
| Typ | Gdzie zachodzi | Przykłady |
|---|---|---|
| wewnątrzkomórkowe | w wodniczkach trawiennych | gąbki, pierwotniaki, częściowo parzydełkowce |
| zewnątrzkomórkowe wewnątrzustrojowe | w przewodzie pokarmowym | płazy, ssaki, ptaki, większość zwierząt |
| zewnątrzkomórkowe pozaustrojowe | poza ciałem zwierzęcia | pająki, rozgwiazdy, larwy niektórych owadów, muchówki |
Jak trawi pająk
| Etap | Co się dzieje |
|---|---|
| 1. unieruchomienie ofiary | jad z gruczołów jadowych w szczękoczułkach |
| 2. wstrzyknięcie enzymów | proteazy rozkładające tkanki ofiary |
| 3. trawienie pozaustrojowe | ciało ofiary ulega upłynnieniu |
| 4. zasysanie | żołądek ssący wciąga płynny pokarm |
| 5. dokończenie trawienia | w jelicie środkowym, wewnątrzustrojowo |
Zaleta tego rozwiązania: pająk nie musi mieć aparatu gębowego zdolnego do rozdrabniania ani obszernego przewodu pokarmowego. Pozostaje po nim charakterystyczna „pusta skorupka” ofiary.
Trawienie u płazów
| Cecha | Opis |
|---|---|
| sposób zdobywania pokarmu | wyrzucany lepki język, chwytanie ruchomych ofiar |
| połykanie | w całości, bez rozdrabniania; pomagają gałki oczne wciskane do jamy gębowej |
| zęby | drobne, stożkowate — służą do przytrzymania, nie do żucia |
| trawienie | wyłącznie wewnątrzustrojowe, zewnątrzkomórkowe |
| przewód pokarmowy | jama gębowa → przełyk → żołądek → jelito → kloaka |
| enzymy | z żołądka, trzustki i jelita |
Punktacja CKE
- 21.1. 1 pkt — nazwa mutualizm (lub protokooperacja) oraz uzasadnienie z konkretnymi korzyściami dla obu organizmów.
- 21.2. 1 pkt — porównanie: pająki trawią pozaustrojowo (i dokańczają wewnątrzustrojowo), płazy — wyłącznie wewnątrzustrojowo.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „mutualizm, zaleznosci miedzygatunkowe, trawienie pozajelitowe pajakow, plazy, protokooperacja" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl