m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MBIP-R0-100-2605 • Otwarte krótkie • 3 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 3

Matura z biologii, maj 2026, poziom rozszerzony

Wymaganie:

3.1–3.3: VI. Bakterie i archeowce. Zdający: 4) wykazuje znaczenie procesów płciowych w zmienności genetycznej bakterii. Wymagania ogólne: II.3 (opracowuje, analizuje i interpretuje wyniki badań […]), II.4 (odnosi się do wyników uzyskanych przez innych badaczy); w 3.1 i 3.2 także IV.1.

Treść zadania

Horyzontalny transfer genów (HTG) może się odbywać u bakterii na drodze koniugacji, transdukcji lub transformacji. W 1946 r. Lederberg i Tatum przeprowadzili eksperyment na dwóch szczepach Escherichia coli:

  • szczep A () — bakterie niezdolne do syntezy metioniny i biotyny,
  • szczep B () — bakterie niezdolne do syntezy treoniny, leucyny i tiaminy.

Bakterie hodowano na pożywce pełnej — razem i osobno. Po przeniesieniu na pożywkę minimalną kolonie utworzyła wyłącznie część bakterii z hodowli mieszanej.

Doświadczenie Bernarda Davisa. Hodowlę szczepów A i B założono w szklanej U-rurce z pożywką pełną, z filtrem między połówkami. Filtr przepuszczał pożywkę z rozpuszczonymi substancjami, ale nie przepuszczał bakterii. Hodowla była wolna od bakteriofagów. Po przeniesieniu na pożywkę minimalną nie odnotowano wzrostu kolonii po żadnej stronie.

3.1. (0–1) Wyjaśnij, dlaczego w doświadczeniu Lederberga i Tatuma kolonie utworzyły wyłącznie bakterie z hodowli mieszanej. Uwzględnij następstwa HTG między szczepami A i B.

3.2. (0–1) Wyjaśnij, dlaczego w doświadczeniu Davisa nie zaszła wymiana informacji genetycznej. Uwzględnij wybrany mechanizm HTG.

3.3. (0–1) Zachodzenie transdukcji można zweryfikować dzięki modyfikacji doświadczenia Davisa, polegającej na dodaniu do pożywki pełnej A. bakteriofagów przechodzących przez filtr / B. martwych bakterii E. coli , a następnie na przeniesieniu bakterii na 1. pożywkę pełną / 2. pożywkę minimalną.

Rysunek doświadczenia Lederberga i Tatuma: probówki z hodowlą szczepu A, szczepu B i mieszaniną A + B oraz przeniesienie bakterii na pożywkę minimalną.
Materiał 1 z 2 Na podstawie: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 6
Rysunek doświadczenia Davisa: U-rurka z filtrem rozdzielającym szczepy A i B, naprzemienne zasysanie i tłoczenie pożywki, a następnie przeniesienie bakterii na pożywkę minimalną.
Materiał 2 z 2 Na podstawie: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605 Oryginalny PDF CKE, str. 6

Źródło: arkusz CKE MBIP-R0-100-2605. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

3.1.

Na pożywce minimalnej przeżyją tylko bakterie zdolne do samodzielnej syntezy wszystkich wymienionych aminokwasów i witamin. Żaden ze szczepów osobno tego warunku nie spełnia:

Szczep Nie potrafi wytworzyć Na pożywce minimalnej
A metioniny, biotyny brak wzrostu
B treoniny, leucyny, tiaminy brak wzrostu

W hodowli mieszanej doszło do horyzontalnego transferu genów — bakterie jednego szczepu przekazały drugiemu geny warunkujące syntezę brakujących związków. Powstały w ten sposób komórki o genotypie , zdolne do syntezy wszystkich potrzebnych aminokwasów i witamin — i tylko one utworzyły kolonie na pożywce minimalnej.

3.2.

HTG między tymi bakteriami zachodzi na drodze koniugacji, która wymaga bezpośredniego kontaktu fizycznego komórek — połączenia mostkiem cytoplazmatycznym przez pilus płciowy, którym przekazywany jest DNA.

W U-rurce Davisa filtr rozdzielał bakterie obu szczepów — przepuszczał pożywkę i rozpuszczone substancje, ale nie komórki bakteryjne. Bakterie nie mogły się więc ze sobą zetknąć, koniugacja nie zaszła i nie doszło do wymiany informacji genetycznej.

(Wyjaśnienie alternatywne przez transdukcję: hodowla była wolna od bakteriofagów, a to one przenoszą DNA między komórkami w transdukcji — bez nich mechanizm ten jest niemożliwy.)

3.3. A2

  • A — do pożywki należy dodać bakteriofagi zdolne przejść przez filtr. Jeśli transdukcja zachodzi, fagi przeniosą fragmenty DNA między rozdzielonymi szczepami.
  • 2 — bakterie trzeba następnie przenieść na pożywkę minimalną, bo tylko ona selekcjonuje komórki, które nabyły brakujące geny. Na pożywce pełnej rosłyby wszystkie bakterie i wynik nic by nie wykazał.
Typowy błąd / pułapka

W 3.1 klucz nie uznaje odpowiedzi połowicznych. Trzeba napisać o uzyskaniu zdolności syntezy i aminokwasów, i witamin — wskazanie tylko jednej z tych grup jest niewystarczające.

W 3.2 klucz wprost odrzuca odpowiedzi bez wskazania mechanizmu. Sformułowanie „filtr rozdzielał bakterie, więc nie doszło do HTG” nie punktuje. Trzeba nazwać konkretny mechanizm — koniugację (i jej wymóg kontaktu), transdukcję (i brak bakteriofagów) albo transformację (warunki niesprzyjające jej zajściu).

Uzasadnienie przez koniugację łączy się najprościej z opisem doświadczenia. Filtr blokuje bezpośredni kontakt komórek, a to warunek konieczny koniugacji.

W 3.3 kusi odpowiedź B (martwe bakterie). Dodanie martwych bakterii testowałoby transformację (pobieranie wolnego DNA ze środowiska), a nie transdukcję. Transdukcję przenoszą bakteriofagi.

Kusi też odpowiedź 1 (pożywka pełna). Na pożywce pełnej wyrosną wszystkie bakterie — również te, które niczego nie nabyły. Wynik byłby nieinformatywny. Selekcję zapewnia wyłącznie pożywka minimalna.

Pożywka minimalna jest tu narzędziem selekcyjnym, nie hodowlanym. To na niej ujawnia się różnica między komórkami, które nabyły geny, a tymi, które ich nie mają.

Doświadczenie Davisa uzupełnia doświadczenie Lederberga i Tatuma. Pokazuje, że gdy komórki nie mogą się zetknąć (a w hodowli nie ma bakteriofagów), wymiana genów nie zachodzi — co jest zgodne z koniugacją jako mechanizmem HTG w tych warunkach.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 3 — biologia 2026, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MBIP-R0-100-A-2605 — zadanie 3. Na podstawie: CKE, matura maj 2026, biologia PR Oryginalny PDF CKE

Trzy mechanizmy horyzontalnego transferu genów

MechanizmJak przebiegaCzego wymagaJak zablokować
koniugacjaprzekazanie DNA przez pilus płciowy i mostek cytoplazmatycznybezpośredni kontakt komórekrozdzielenie filtrem
transdukcjaprzeniesienie DNA przez bakteriofagaobecność fagówusunięcie fagów z hodowli
transformacjapobranie wolnego DNA ze środowiskamartwe komórki uwalniające DNA + kompetencja biorcybrak lizy komórek

W doświadczeniu Davisa wszystkie trzy zostały wykluczone naraz: filtr blokował koniugację, hodowla była wolna od fagów (brak transdukcji), a bakterie w pożywce pełnej były w dobrej kondycji i nie uwalniały DNA (brak transformacji).

Logika eksperymentu Lederberga i Tatuma

HodowlaWynik na pożywce minimalnejWniosek
szczep A sambrak wzrostuw hodowli jednego szczepu nie powstały komórki zdolne do wzrostu (np. przez mutacje powrotne)
szczep B sambrak wzrostujw.
A + B razemwzrost koloniizaszła wymiana genów

Dwie pierwsze hodowle to próby kontrolne — wykluczają, że kolonie powstały wskutek mutacji powrotnych. Sam wzrost w hodowli mieszanej nie wystarczyłby jako dowód.

Pożywka pełna a minimalna

PożywkaZawieraRośnie na niej
pełnawszystkie aminokwasy, witaminy, źródło węglakażdy szczep, także auksotrofy
minimalnatylko sole mineralne i źródło węglawyłącznie prototrofy — zdolne do syntezy wszystkiego samodzielnie
PojęcieZnaczenie
prototroforganizm syntetyzujący wszystkie niezbędne związki (tu: )
auksotrofwymaga dostarczenia określonego związku z zewnątrz

Znaczenie HTG w przyrodzie i medycynie

SkutekPrzykład
rozprzestrzenianie antybiotykoopornościplazmidy R przenoszone koniugacją między gatunkami
nabywanie czynników zjadliwościgeny toksyn przenoszone m.in. przez bakteriofagi
zdolność rozkładu nowych substancjigeny degradacji ksenobiotyków
zaburzanie drzewa filogenetycznegogeny „przeskakują” między odległymi liniami

HTG jest ważnym powodem, dla którego oporność na antybiotyki może się rozprzestrzeniać szybciej, niż wynikałoby to z samych mutacji i podziałów komórkowych.

Jak zaprojektować test na konkretny mechanizm

TestujemyCo dodaćNa czym hodować
koniugacjęnic — wystarczy usunąć filtrpożywka minimalna
transdukcjębakteriofagi przechodzące przez filtrpożywka minimalna
transformacjęoczyszczony DNA lub martwe bakterie dawcypożywka minimalna

Wspólna zasada w tym układzie doświadczalnym: selekcję prowadzi się na pożywce minimalnej, bo tylko ona odróżnia komórki, które nabyły geny, od reszty.

Punktacja CKE

  • 3.1. 1 pkt — wyjaśnienie uwzględniające uzyskanie brakujących zdolności syntezy aminokwasów i witamin w wyniku transferu genów.
  • 3.2. 1 pkt — wyjaśnienie odnoszące się do konkretnego mechanizmu: izolacja fizyczna uniemożliwiła koniugację albo brak fagów uniemożliwił transdukcję.
  • 3.3. 1 pkt — A2.
  • Razem: 3 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „horyzontalny transfer genow, koniugacja bakterii, transdukcja, transformacja, doswiadczenie Lederberga i Tatuma” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl