Zadanie 10
Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZP) III. Organy władzy publicznej w RP — Sejm i Senat, zasady prawa wyborczego zapisane w Konstytucji RP. (ZR) VII. Rywalizacja o władzę — systemy wyborcze większościowe i proporcjonalne, ich konsekwencje.
Treść zadania
O zasadach prawa wyborczego:
Zasada 1. Oznacza, że wszystkie głosy powinny mieć taką samą siłę, a formalnie pojmowana — że wszyscy obywatele dysponują taką samą liczbą głosów.
Zasada 2. Oznacza, że decyzja o ostatecznym składzie organu przedstawicielskiego należy do wyborcy, który oddaje głos na preferowanego kandydata, nie korzystając z żadnych ciał pośredniczących.
Zasada 3. Oznacza, że liczba mandatów, jaką uzyskują partie w organie przedstawicielskim, jest adekwatna do poparcia uzyskanego przez nie w wyborach.
10.1. (0–1) Podaj nazwy opisanych zasad prawa wyborczego.
10.2. (0–2) Rozstrzygnij, które z opisanych zasad (1.–3.) nie są konstytucyjnymi zasadami wyborów do Senatu RP. Uzasadnij, odwołując się w każdym przypadku do obowiązujących rozwiązań prawnych.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
10.1.
- równość (zasada równości)
- bezpośredniość (zasada bezpośredniości)
- proporcjonalność (zasada proporcjonalności)
10.2.
Konstytucja RP (art. 97 ust. 2) stanowi, że wybory do Senatu są powszechne, bezpośrednie i odbywają się w głosowaniu tajnym. Brakuje w tym katalogu równości i proporcjonalności.
Rozstrzygnięcie: zasada 1. (równość)
Uzasadnienie: okręgi wyborcze w wyborach do Senatu RP nie obejmują jednakowej liczby wyborców, a z każdego wybierany jest jeden senator. W okręgu o mniejszej liczbie mieszkańców głos pojedynczego wyborcy ma zatem większą siłę niż w okręgu większym — nie jest więc spełniona równość w znaczeniu materialnym.
Rozstrzygnięcie: zasada 3. (proporcjonalność)
Uzasadnienie: wybory do Senatu RP są większościowe — w każdym ze 100 jednomandatowych okręgów mandat zdobywa kandydat z największą liczbą głosów. Liczba mandatów uzyskanych przez komitety nie odzwierciedla więc proporcji poparcia w skali kraju.
Zasada 2. (bezpośredniość) jest konstytucyjną zasadą wyborów do Senatu RP — wyborcy głosują wprost na kandydatów, bez elektorów.
Najczęstszy błąd to przypisanie Senatowi zasady proporcjonalności. Konstytucja RP wymienia proporcjonalność wyłącznie przy wyborach do Sejmu (art. 96 ust. 2). Wybory do Senatu są większościowe — od 2011 r. w 100 jednomandatowych okręgach.
Drugi częsty błąd: uznanie, że wybory do Senatu są równe. Nie są — i to jest jedyny przypadek w polskim prawie wyborczym, gdzie równość świadomie pominięto. Okręgi senackie różnią się liczbą mieszkańców nawet kilkukrotnie.
Nie myl równości formalnej z materialną. Formalna — każdy ma tyle samo głosów (spełniona także w wyborach do Senatu). Materialna — każdy głos ma tę samą siłę, czyli okręgi mają porównywalną liczbę mieszkańców (niespełniona). Tekst w zadaniu opisuje oba wymiary.
W 10.2 trzeba wskazać dwie zasady i uzasadnić obie. Progi: dwa rozstrzygnięcia + dwa uzasadnienia = 2 pkt; dwa rozstrzygnięcia + jedno uzasadnienie albo jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem = 1 pkt.
Uzasadnienie musi odwoływać się do rozwiązań prawnych, nie do intuicji. „Bo Senat jest inny niż Sejm" nie punktuje. Trzeba napisać: jednomandatowe okręgi, wybory większościowe, nierówna liczba wyborców w okręgach.
Nie myl bezpośredniości z tajnością. Bezpośredniość — głosujemy wprost na kandydata, bez elektorów. Tajność — nikt nie wie, jak zagłosowaliśmy. Obie obowiązują w wyborach do Senatu.
Treść zadania (CKE)
Przymiotniki wyborcze w Konstytucji RP — kto ma które
| Organ | Powszechne | Równe | Bezpośrednie | Tajne | Proporcjonalne | Artykuł |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Sejm RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | art. 96 ust. 2 |
| Senat RP | ✔ | ✘ | ✔ | ✔ | ✘ | art. 97 ust. 2 |
| Prezydent RP | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | — | art. 127 ust. 1 |
| organy samorządu | ✔ | ✔ | ✔ | ✔ | zależnie od szczebla | art. 169 ust. 2 |
Senat jest jedynym organem, przy którym Konstytucja pomija równość i proporcjonalność — i właśnie o to pyta zadanie.
Znaczenie poszczególnych zasad
| Zasada | Co gwarantuje |
|---|---|
| powszechność | prawo wyborcze dla wszystkich obywateli spełniających warunki wieku i zdolności |
| równość formalna | każdy wyborca ma tyle samo głosów |
| równość materialna | każdy głos ma tę samą siłę (porównywalne okręgi) |
| bezpośredniość | głosujemy na kandydata, bez elektorów |
| tajność | nikt nie może poznać treści oddanego głosu |
| proporcjonalność | podział mandatów odzwierciedla poparcie |
System większościowy a proporcjonalny
| Cecha | Większościowy (Senat RP) | Proporcjonalny (Sejm RP) |
|---|---|---|
| okręgi | jednomandatowe (100) | wielomandatowe (41) |
| kto wygrywa | kandydat z największą liczbą głosów | listy dzielą mandaty według poparcia |
| metoda podziału | — | d’Hondta |
| progi | brak | 5% partia, 8% koalicja |
| skutek dla systemu partyjnego | sprzyja dwupartyjności | sprzyja wielopartyjności |
| reprezentatywność | niższa — głosy przegranych „przepadają” | wyższa |
| stabilność rządu | wyższa | niższa |
Prawidłowość opisana przez Maurice’a Duvergera: system większościowy w okręgach jednomandatowych prowadzi do systemu dwupartyjnego, a proporcjonalny — do wielopartyjnego.
Wybory do Senatu RP — fakty
| Element | Wartość |
|---|---|
| liczba senatorów | 100 |
| liczba okręgów | 100 jednomandatowych (od 2011 r.) |
| system | większościowy — zwykła większość (FPTP) |
| kadencja | 4 lata, równolegle z Sejmem |
| bierne prawo wyborcze | ukończone 30 lat |
Punktacja CKE
- 10.1. 1 pkt — wszystkie trzy nazwy (równość, bezpośredniość, proporcjonalność).
- 10.2. 2 pkt — dwa poprawne rozstrzygnięcia (zasady 1. i 3.) i dwa uzasadnienia; 1 pkt — dwa rozstrzygnięcia i jedno uzasadnienie albo jedno rozstrzygnięcie z uzasadnieniem.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „zasady prawa wyborczego, wybory do Senatu RP, rownosc wyborow, proporcjonalnosc, system wiekszosciowy" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl