Zadanie 2
Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) II. Różnorodność kulturowa — relacje między pokoleniami, przekaz międzypokoleniowy. (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo — socjalizacja pierwotna i wtórna, role społeczne. II. Wykorzystanie i tworzenie informacji — analiza materiału ikonograficznego.
Treść zadania
O socjalizacji: „Socjalizacja wtórna, następująca w poszczególnych sektorach rzeczywistości społecznej i wdrażająca jednostkę do pełnienia określonych ról społecznych, zostaje niejako nadbudowana nad efektami socjalizacji pierwotnej. Jest oczywiście, teoretycznie rzecz biorąc, możliwe, że za pomocą socjalizacji wtórnej zostaną w znaczącym stopniu zmodyfikowane wzory zachowań, wartości i normy nabyte w toku socjalizacji pierwotnej, ale w rzeczywistości zakres i skuteczność oddziaływania instytucji zajmujących się socjalizacją wtórną są ograniczone." (A. Zduniak, Socjalizacja w kontekście nowoczesnego społeczeństwa, 2013)
Zestaw rysunków. Rysunek 1. — dorosły uczy dziecko podstawowej umiejętności (dodawania). Rysunek 2. — osoba młodsza uczy osobę dorosłą obsługi nowych technologii.
2.1. (0–2) Do każdej podanej nazwy typu socjalizacji przyporządkuj numer rysunku ilustrującego przykład tego typu. Odpowiedzi uzasadnij, odwołując się do elementów wybranego rysunku: socjalizacja pierwotna, socjalizacja odwrócona.
2.2. (0–1) Uzasadnij, że rysunek 2. ilustruje socjalizację wtórną — typ socjalizacji, którego dotyczy tekst.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
2.1.
Socjalizacja pierwotna — rysunek 1.
Uzasadnienie: rysunek przedstawia klasyczny układ ról — dorosły uczy dziecko, a przekaz idzie od pokolenia starszego do młodszego. Dziecko nabywa podstawową umiejętność niezbędną w życiu społecznym (dodawanie), co jest istotą socjalizacji pierwotnej: wyposażenia jednostki w fundamentalne kompetencje, język i normy.
Socjalizacja odwrócona — rysunek 2.
Uzasadnienie: rolę „nauczyciela" odgrywa osoba młodsza, mniej doświadczona życiowo, ale bieglejsza w nowych technologiach. Kierunek przekazu jest odwrócony — od młodszego pokolenia do starszego. Na tym właśnie polega socjalizacja odwrócona (rewersyjna).
2.2.
Socjalizacja wtórna polega na uzupełnianiu i modyfikowaniu efektów socjalizacji pierwotnej oraz na przystosowaniu jednostki do pełnienia kolejnych ról społecznych już po okresie dzieciństwa. Na rysunku 2. osoba dorosła nabywa nową umiejętność — obsługę technologii — przydatną w życiu społecznym i zawodowym, a więc uczy się po zakończeniu socjalizacji pierwotnej.
Socjalizacja odwrócona jest zatem jednym z rodzajów socjalizacji wtórnej: różni się od typowej wtórnej tylko tym, kto jest przekazującym, a nie tym, co i komu jest przekazywane. Rysunek 2. ilustruje więc jednocześnie oba typy.
W 2.1 nie wystarczy wpisać numerów rysunków. Klucz wymaga przyporządkowania i uzasadnienia — i to uzasadnienia odwołującego się do konkretnych elementów rysunku (kto kogo uczy, czego dotyczy nauka). Dwa numery bez uzasadnień to 0 punktów.
Progi w 2.1 są nietypowe: 2 pkt za dwa numery i dwa uzasadnienia; 1 pkt za dwa numery i jedno uzasadnienie albo jeden numer z uzasadnieniem. Warto więc napisać uzasadnienia nawet krótkie, ale przy obu pozycjach.
W 2.2 najczęstszy błąd to potraktowanie socjalizacji odwróconej i wtórnej jako wykluczających się. Nie są przeciwstawne: odwrócona jest podzbiorem wtórnej. Kryterium podziału jest inne — wtórna dotyczy etapu życia, odwrócona kierunku przekazu.
Uzasadnienie w 2.2 musi wskazać, na czym polega socjalizacja wtórna. Samo „bo dorosły się uczy" nie wystarczy — trzeba dopowiedzieć, że socjalizacja wtórna nadbudowuje się nad pierwotną i przygotowuje do nowych ról.
Uwaga na socjalizację antycypacyjną. To jeszcze inny typ — przyswajanie norm grupy, do której dopiero chcemy należeć (np. student uczący się zachowań przyszłego zawodu). Bywa mylona z wtórną, ale różni ją to, że jednostka jeszcze nie pełni danej roli.
Treść zadania (CKE)
Typy socjalizacji — cztery pojęcia, dwa kryteria
| Typ | Kiedy | Kto socjalizuje | Kogo |
|---|---|---|---|
| pierwotna | dzieciństwo | rodzina, najbliżsi | dziecko |
| wtórna | całe dalsze życie | szkoła, praca, media, instytucje | młodzież i dorosłych |
| odwrócona (rewersyjna) | zwykle dorosłość | pokolenie młodsze | pokolenie starsze |
| antycypacyjna | przed objęciem roli | grupa odniesienia | aspirującego do roli |
Uwaga na relację między pojęciami: kryterium podziału pierwotna/wtórna to etap życia, a odwrócona/typowa — kierunek przekazu. Dlatego socjalizacja odwrócona jest rodzajem socjalizacji wtórnej, a nie jej przeciwieństwem.
Dlaczego socjalizacja odwrócona zyskała na znaczeniu
| Czynnik | Skutek |
|---|---|
| szybki postęp technologiczny | młodzi opanowują nowe narzędzia szybciej niż dorośli |
| cyfrowi tubylcy kontra cyfrowi imigranci | pokolenie wychowane w sieci uczy pokolenie, które ją zastało |
| zmiana obyczajowa | młodsi wprowadzają starszych w nowe normy językowe i kulturowe |
| wydłużenie życia | kilka pokoleń funkcjonuje jednocześnie w tej samej przestrzeni |
Margaret Mead nazwała kulturę, w której starsi uczą się od młodszych, prefiguratywną — w odróżnieniu od postfiguratywnej (młodzi uczą się od starszych) i kofiguratywnej (rówieśnicy uczą się od siebie).
Ograniczenia socjalizacji wtórnej — teza z tekstu
Autorka zaznacza, że socjalizacja wtórna teoretycznie może zmodyfikować efekty pierwotnej, ale w praktyce jej skuteczność jest ograniczona. Powody:
- Socjalizacja pierwotna zachodzi w okresie największej plastyczności psychicznej.
- Towarzyszy jej silna więź emocjonalna z rodzicami, której instytucje nie odtwarzają.
- Wzory z dzieciństwa są przyswajane bezrefleksyjnie, jako „oczywiste”.
- Instytucje wtórne oddziałują wybiórczo — tylko w swoim wycinku rzeczywistości.
Punktacja CKE
- 2.1. 2 pkt — oba przyporządkowania (1. pierwotna, 2. odwrócona) i oba uzasadnienia; 1 pkt — dwa numery i jedno uzasadnienie albo jeden numer z uzasadnieniem.
- 2.2. 1 pkt — uzasadnienie wskazujące, że dorosły nabywa nowe umiejętności, a więc socjalizacja nadbudowuje się nad pierwotną.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „socjalizacja pierwotna wtorna i odwrocona, role spoleczne, przekaz miedzypokoleniowy, nowe technologie" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl