Zadanie 7
Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa — generacje praw człowieka. (ZR) XIII. Ład międzynarodowy — system ONZ i organizacje wyspecjalizowane. (ZR) II. Różnorodność kulturowa — dziedzictwo niematerialne, typy obrzędów.
Treść zadania
Tekst 1. O Konwencji UNESCO z 2003 roku: „Niematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności przekazywane z pokolenia na pokolenie […]. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. nakłada na Państwa-Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego dziedzictwa. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego ma charakter informacyjny."
Tekst 2. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego — wpis z 2017 roku: „Jest piękne, barwne, pełne temperamentu, łez wzruszenia, śmiechu, radości i emocji […]. Zaczyna się ono od odśpiewania przed zamkniętymi przed weselnikami drzwiami piosenki: »Moja matulinko, otwierejcie drzwi, byndziecie radzi zięciowi…«. Tradycja ta skupia w sobie wszystkie elementy szamotulskiego folkloru: muzykę, słowo w oracjach i pieśniach, regionalny strój i taniec […] kontynuowana w życiu i uroczystościach rodzinnych szamotulan."
7.1. (0–2) Uzupełnij zdania:
UNESCO to organizacja wyspecjalizowana (agenda) funkcjonująca w systemie (1.) …. Wymienione w nazwie UNESCO trzy obszary działania to kultura, nauka i (2.) …. Prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości […] należy do praw człowieka (3.) … generacji.
7.2. (0–1) Rozstrzygnij, czy tekst 2. dotyczy tradycyjnej obrzędowości dorocznej. Uzasadnij, odwołując się do tego tekstu.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
7.1.
- Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ)
- edukacja (oświata, szkolnictwo)
- trzeciej
Rozwinięcie skrótu: UNESCO = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury.
7.2.
Rozstrzygnięcie: Nie.
Uzasadnienie: tekst 2. opisuje wesele (mowa o „weselnikach", „zięciu", „uroczystościach rodzinnych") — wesele szamotulskie. Jest to obrzęd przejścia, towarzyszący zmianie statusu jednostki: przejściu ze stanu wolnego do małżeństwa. Obrzędowość doroczna obejmuje natomiast obrzędy powtarzające się cyklicznie w rytmie roku (kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, andrzejki), a wesele takiego charakteru nie ma — odbywa się raz, w związku z konkretnym wydarzeniem w życiu konkretnych osób.
W 7.1 luka 2. najczęściej wypełniana jest słowem „sztuka" albo „dziedzictwo". Trzeci człon nazwy UNESCO to edukacja (oświata) — pierwsza litera skrótu, Educational. Warto rozwinąć skrót w pamięci, zamiast zgadywać.
Luka 1. wymaga „pełnej polskiej nazwy". „ONZ" bywa uznawane, ale bezpieczniej napisać Organizacja Narodów Zjednoczonych. Odpowiedź „Unia Europejska" albo „Rada Europy" to typowy błąd — UNESCO jest agendą ONZ, systemu globalnego, nie europejskiego.
Luka 3.: prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości to III generacja. Prawa solidarnościowe (zbiorowe): do pokoju, rozwoju, czystego środowiska, wspólnego dziedzictwa ludzkości. Kuszące „druga generacja" dotyczy praw socjalnych i kulturalnych jednostki (np. prawa do udziału w życiu kulturalnym), a nie dziedzictwa jako dobra wspólnego.
W 7.2 tekst celowo nie nazywa obrzędu wprost. Trzeba go rozpoznać po sygnałach: „weselnicy", „zięć", pieśń śpiewana przed drzwiami matki panny młodej. Bez tego rozpoznania nie da się poprawnie uzasadnić odpowiedzi.
Uzasadnienie musi wskazać, dlaczego to nie jest obrzęd doroczny. Samo „bo to wesele" nie wystarczy — trzeba dodać, że wesele nie powtarza się cyklicznie albo że jest obrzędem przejścia.
Progi w 7.1 są ostre: trzy luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt, jedna = 0 pkt. Nie warto zostawiać pustych miejsc.
Treść zadania (CKE)
Organizacje wyspecjalizowane ONZ — te, które trzeba znać
| Skrót | Nazwa | Dziedzina | Siedziba |
|---|---|---|---|
| UNESCO | ds. Oświaty, Nauki i Kultury | edukacja, nauka, kultura | Paryż |
| WHO | Światowa Organizacja Zdrowia | zdrowie | Genewa |
| FAO | ds. Wyżywienia i Rolnictwa | żywność, rolnictwo | Rzym |
| ILO (MOP) | Międzynarodowa Organizacja Pracy | prawo pracy | Genewa |
| IMF (MFW) | Międzynarodowy Fundusz Walutowy | finanse | Waszyngton |
| UNICEF* | Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci | dzieci | Nowy Jork |
* UNICEF formalnie jest funduszem (programem) ONZ, nie organizacją wyspecjalizowaną.
Trzy generacje praw człowieka — gdzie leży dziedzictwo
| Generacja | Charakter | Przykłady |
|---|---|---|
| I | osobiste i polityczne | życie, wolność, wybory |
| II | socjalne, ekonomiczne, kulturalne | praca, nauka, udział w kulturze |
| III | solidarnościowe (zbiorowe) | pokój, rozwój, czyste środowisko, wspólne dziedzictwo ludzkości |
Klucz do rozróżnienia II i III generacji: prawa II generacji przysługują jednostce i wymagają świadczeń państwa; prawa III generacji przysługują zbiorowościom i wymagają współpracy międzynarodowej.
Typy obrzędów — powtórka
| Typ | Kiedy | Przykłady |
|---|---|---|
| przejścia | zmiana statusu jednostki | chrzest, wesele, pogrzeb, inicjacja |
| doroczne (kalendarzowe) | cyklicznie, w rytmie roku | kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, sobótki |
| okazjonalne | w związku z konkretnym wydarzeniem | poświęcenie domu, pożegnanie |
Niematerialne dziedzictwo kulturowe — jak działa system
| Poziom | Instrument |
|---|---|
| międzynarodowy | Konwencja UNESCO z 2003 r.; Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa ludzkości |
| krajowy | Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (prowadzi Narodowy Instytut Dziedzictwa) — charakter informacyjny |
Polskie wpisy na listę UNESCO to m.in. szopkarstwo krakowskie, kultura bartnicza, tradycje kwietnych dywanów na Boże Ciało, flisackie tradycje, sokolnictwo.
Uwaga na rozróżnienie: dziedzictwo materialne (zabytki, obiekty — lista światowego dziedzictwa) to inna konwencja, z 1972 r.
Punktacja CKE
- 7.1. 2 pkt — trzy poprawnie uzupełnione luki; 1 pkt — dwie luki.
- 7.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: opis dotyczy wesela, czyli obrzędu przejścia, niepowtarzającego się cyklicznie.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „UNESCO, ONZ, niematerialne dziedzictwo kulturowe, trzecia generacja praw czlowieka, obrzedy przejscia" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl