Zadanie 7
Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: 7.1: (ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa. 1) Zdający […] rozróżnia generacje praw człowieka […]. (ZR) XIII. Ład międzynarodowy. 21) Zdający przedstawia cele działania […] Organizacji Narodów Zjednoczonych do Spraw Oświaty, Nauki i Kultury. 7.2: (ZR) II. Różnorodność kulturowa. 7) Zdający wyjaśnia znaczenie obrzędów przejścia i wykazuje ich obecność w polskiej kulturze współczesnej. 8) Zdający wykazuje obecność tradycyjnej obrzędowości dorocznej w polskiej kulturze współczesnej.
Treść zadania
Tekst 1. O Konwencji UNESCO z 2003 roku: „Niematerialne dziedzictwo kulturowe oznacza praktyki, wyobrażenia, przekazy, wiedzę i umiejętności [przekazywane z pokolenia na pokolenie i uznawane za część własnego dziedzictwa, jak również] związane z nimi instrumenty, przedmioty, artefakty i przestrzeń kulturową […]. Konwencja UNESCO w sprawie ochrony niematerialnego dziedzictwa kulturowego z 2003 r. nakłada na Państwa-Strony obowiązek inwentaryzacji przejawów tego dziedzictwa […]. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego ma charakter informacyjny i stanowi realizację tego wymogu […].”
Tekst 2. Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego — wpis z 2017 roku: „Jest piękne, barwne, pełne temperamentu, łez wzruszenia, śmiechu, radości i emocji, [które] od zawsze towarzyszyły i towarzyszą ceremonii […]. Zaczyna się ono od odśpiewania przed zamkniętymi przed weselnikami drzwiami piosenki: »Moja matulinko, otwierejcie drzwi, byndziecie radzi zięciowi…«. Tradycja ta skupia w sobie wszystkie elementy szamotulskiego folkloru: muzykę, słowo w oracjach i pieśniach, regionalny strój i taniec. Mimo zmieniających się warunków i okoliczności przekazywana jest od wielu pokoleń w swych naturalnych schematach i kontynuowana w życiu i uroczystościach rodzinnych szamotulan […].” (www.niematerialne.nid.pl)
7.1. (0–2) Uzupełnij zdania:
UNESCO to organizacja wyspecjalizowana (agenda) funkcjonująca w systemie (1.) …. Wymienione w nazwie UNESCO trzy obszary działania to kultura, nauka i (2.) …. Prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości […] należy do praw człowieka (3.) … generacji.
7.2. (0–1) Rozstrzygnij, czy tekst 2. dotyczy tradycyjnej obrzędowości dorocznej. Uzasadnij, odwołując się do tego tekstu.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
7.1.
- Organizacji Narodów Zjednoczonych (ONZ)
- edukacja (oświata, szkolnictwo)
- trzeciej
Rozwinięcie skrótu: UNESCO = United Nations Educational, Scientific and Cultural Organization — Organizacja Narodów Zjednoczonych do spraw Oświaty, Nauki i Kultury.
7.2.
Rozstrzygnięcie: Nie.
Uzasadnienie: tekst 2. opisuje wesele (mowa o „weselnikach”, „zięciu”, „uroczystościach rodzinnych”) — wesele szamotulskie. Jest to obrzęd przejścia, towarzyszący zmianie statusu jednostki: przejściu ze stanu wolnego do małżeństwa. Obrzędowość doroczna obejmuje natomiast obrzędy powtarzające się cyklicznie w rytmie roku (kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, andrzejki), a wesele takiego charakteru nie ma — odbywa się raz, w związku z konkretnym wydarzeniem w życiu konkretnych osób.
W 7.1 luka 2. to nie „sztuka” ani „dziedzictwo”. Trzeci obszar w nazwie UNESCO to edukacja (oświata, szkolnictwo) — Educational. Warto rozwinąć skrót w pamięci, zamiast zgadywać.
Luka 1. wymaga „pełnej polskiej nazwy”. Zasady oceniania podają: „(Organizacji) Narodów Zjednoczonych” — bezpieczniej więc napisać pełną nazwę niż skrót ONZ. „Unia Europejska” albo „Rada Europy” to błąd — UNESCO jest agendą ONZ.
Luka 3.: prawo do korzystania z dziedzictwa ludzkości to III generacja. Prawa solidarnościowe (zbiorowe): do pokoju, rozwoju, czystego środowiska, wspólnego dziedzictwa ludzkości. „Druga generacja” dotyczy praw socjalnych i kulturalnych jednostki (np. prawa do udziału w życiu kulturalnym), a nie dziedzictwa jako dobra wspólnego.
W 7.2 tekst nie nazywa obrzędu wprost. Trzeba go rozpoznać po sygnałach: „weselnicy”, „zięć”, pieśń do „matulinki”, uroczystości rodzinne.
Pokaż, dlaczego to nie jest obrzęd doroczny. Obie przykładowe odpowiedzi CKE łączą rozpoznanie wesela z wyjaśnieniem: wesele jest obrzędem przejścia albo nie powtarza się cyklicznie.
Progi w 7.1: trzy luki = 2 pkt, dwie = 1 pkt, jedna = 0 pkt.
Treść zadania (CKE)
Organizacje wyspecjalizowane ONZ — te, które trzeba znać
| Skrót | Nazwa | Dziedzina | Siedziba |
|---|---|---|---|
| UNESCO | ds. Oświaty, Nauki i Kultury | edukacja, nauka, kultura | Paryż |
| WHO | Światowa Organizacja Zdrowia | zdrowie | Genewa |
| FAO | ds. Wyżywienia i Rolnictwa | żywność, rolnictwo | Rzym |
| ILO (MOP) | Międzynarodowa Organizacja Pracy | prawo pracy | Genewa |
| IMF (MFW) | Międzynarodowy Fundusz Walutowy | finanse | Waszyngton |
| UNICEF* | Fundusz Narodów Zjednoczonych na rzecz Dzieci | dzieci | Nowy Jork |
* UNICEF formalnie jest funduszem (programem) ONZ, nie organizacją wyspecjalizowaną.
Trzy generacje praw człowieka — gdzie leży dziedzictwo
| Generacja | Charakter | Przykłady |
|---|---|---|
| I | osobiste i polityczne | życie, wolność, wybory |
| II | socjalne, ekonomiczne, kulturalne | praca, nauka, udział w kulturze |
| III | solidarnościowe (zbiorowe) | pokój, rozwój, czyste środowisko, wspólne dziedzictwo ludzkości |
Klucz do rozróżnienia II i III generacji: prawa II generacji przysługują jednostce i wymagają świadczeń państwa; prawa III generacji przysługują zbiorowościom i wymagają współpracy międzynarodowej.
Typy obrzędów — powtórka
| Typ | Kiedy | Przykłady |
|---|---|---|
| przejścia | zmiana statusu jednostki | chrzest, wesele, pogrzeb, inicjacja |
| doroczne (kalendarzowe) | cyklicznie, w rytmie roku | kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, sobótki |
| okazjonalne | w związku z konkretnym wydarzeniem | poświęcenie domu, pożegnanie |
Niematerialne dziedzictwo kulturowe — jak działa system
| Poziom | Instrument |
|---|---|
| międzynarodowy | Konwencja UNESCO z 2003 r.; Lista reprezentatywna niematerialnego dziedzictwa ludzkości |
| krajowy | Krajowa lista niematerialnego dziedzictwa kulturowego (publikowana m.in. w serwisie niematerialne.nid.pl Narodowego Instytutu Dziedzictwa) — charakter informacyjny |
Polskie wpisy na listę UNESCO to m.in. szopkarstwo krakowskie, kultura bartnicza, tradycje kwietnych dywanów na Boże Ciało, flisackie tradycje, sokolnictwo.
Uwaga na rozróżnienie: dziedzictwo materialne (zabytki, obiekty — lista światowego dziedzictwa) to inna konwencja, z 1972 r.
Punktacja CKE
- 7.1. 2 pkt — trzy poprawnie uzupełnione luki; 1 pkt — dwie luki.
- 7.2. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: opis dotyczy wesela, czyli obrzędu przejścia, niepowtarzającego się cyklicznie.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „UNESCO, ONZ, niematerialne dziedzictwo kulturowe, trzecia generacja praw czlowieka, obrzedy przejscia” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl