Zadanie 20
Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) III. Struktura społeczna i problemy społeczne — wykluczenie społeczne, jego wymiary i przeciwdziałanie. (ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie — rola organizacji pozarządowych. (ZP) VI. Wybrane problemy polityki społecznej. II. Wykorzystanie i tworzenie informacji — wypowiedź rozszerzona na podstawie materiałów źródłowych.
Treść zadania
Materiał 1. O wykluczeniu społecznym (Diagnoza Społeczna 2015): „Niekiedy wykluczenie społeczne utożsamia się z ubóstwem […]. Obecnie jednak dominujące podejście jest bardziej wielowymiarowe […]. Samo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, ile skutkiem wykluczenia […]. Jedni szukają przyczyn w stałych czynnikach — deprywacja materialna, brak wykształcenia, niepełnosprawność; inni podkreślają rolę czynników kulturowych — erozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich, rozwój technologii, spadek kapitału społecznego, zła polityka społeczna. […] Związki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia są stosunkowo słabe; kumulacja wielowymiarowego ubóstwa i wykluczenia mierzonego izolacją społeczną dotykała około 1% społeczeństwa."
Dziesięć barier uczestnictwa w czterech grupach:
- fizyczne: podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność
- strukturalne: mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie
- normatywne: konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienie od alkoholu lub narkotyków
- materialne: ubóstwo, bezrobocie
Materiał 2. GUS o jednostkach reintegracji społeczno-zawodowej: organizatorem CIS, KIS, ZAZ i WTZ były najczęściej podmioty sektora non-profit (stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe) — utworzyły one ponad 2/3 (67,2%) ogólnej liczby tych jednostek. Wykres pokazuje liczbę aktywnych jednostek w latach 2015–2021.
Materiał 3. O usługach społecznych trzeciego sektora (E. Leś): organizacje społeczne mają dominującą pozycję w nowych typach usług rozwijanych po 1989 r. (dzienne placówki opieki, CIS, ZAZ, hospicja, ośrodki dla bezdomnych). „Warto podkreślić nierówności przestrzenne: 86% CIS i 78% ZAZ prowadziło działalność w miastach." Wartością dodaną programów ZAZ i CIS są usługi specjalistyczne: pomoc terapeutyczna, leczenie i rehabilitacja, usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne, pomoc żywieniowa.
Polecenie (0–7). Jako osoba reprezentująca trzeci sektor przygotuj wystąpienie na temat wykluczenia społecznego. W wystąpieniu:
- wykaż, że ubóstwo i wykluczenie społeczne to zjawiska, które mogą być powiązane;
- uzasadnij, że wykluczenie może dotykać nie tylko osoby ubogie, i przedstaw rolę czynników pozamaterialnych;
- przedstaw działalność organizacji trzeciego sektora na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu i zaproponuj działanie zmniejszające nierówności przestrzenne wskazane w materiale 3.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Aspekt 1. Ubóstwo a wykluczenie — związek dwukierunkowy
Ubóstwo i wykluczenie społeczne są ze sobą powiązane, ale związek ten działa w obie strony:
- ubóstwo → wykluczenie: niskie dochody ograniczają dostęp do edukacji, kultury, opieki zdrowotnej i sieci kontaktów; deprywacja materialna jest w materiale 1. wymieniana jako jedna z podstawowych przyczyn wykluczenia;
- wykluczenie → ubóstwo: materiał 1. podkreśla, że „samo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, ile skutkiem wykluczenia" — osoba odcięta od rynku pracy, wykształcenia i więzi społecznych staje się uboga.
Potwierdza to klasyfikacja barier: ubóstwo i bezrobocie tworzą razem wykluczenie materialne — jeden z czterech wymiarów zjawiska. Mechanizm ten działa też międzypokoleniowo, jako dziedziczenie biedy.
Aspekt 2. Wykluczenie dotyka nie tylko ubogich
Materiał 1. wprost stwierdza, że „związki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia są stosunkowo słabe", a kumulacja ubóstwa i izolacji społecznej dotyczyła zaledwie około 1% społeczeństwa. Oznacza to, że:
- większość osób wykluczonych nie jest jednocześnie skrajnie uboga, a większość ubogich nie jest w pełni wykluczona,
- nie istnieje jeden spójny syndrom wykluczenia — to zjawisko wielowymiarowe.
Trzy z czterech wymiarów mają charakter pozamaterialny:
| Wymiar | Bariery | Kogo dotyka |
|---|---|---|
| fizyczny | podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność | także osoby zamożne — emeryt z wysoką emeryturą może być całkowicie osamotniony |
| strukturalny | mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie | mieszkańcy terenów o słabej komunikacji, bez dostępu do usług |
| normatywny | konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienia | osoby stygmatyzowane niezależnie od dochodu |
Do tego dochodzą czynniki kulturowe wskazane w materiale 1.: erozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich, gwałtowny rozwój technologii (wykluczenie cyfrowe) oraz spadek kapitału społecznego — zaufania i gotowości do współpracy. Wszystkie działają niezależnie od zasobności portfela.
Aspekt 3. Rola trzeciego sektora i propozycja działania
Co robi trzeci sektor. Zgodnie z materiałem 2., podmioty non-profit — stowarzyszenia, fundacje i społeczne podmioty wyznaniowe — utworzyły ponad 2/3 (67,2%) wszystkich jednostek reintegracji społeczno-zawodowej: CIS, KIS, ZAZ i WTZ. Materiał 3. dodaje, że organizacje społeczne dominują w nowych typach usług rozwijanych po 1989 r.: dziennych placówkach opieki, hospicjach, ośrodkach wsparcia dla osób bezdomnych.
Wartością dodaną tej działalności są usługi specjalistyczne: pomoc terapeutyczna, leczenie i rehabilitacja, usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne oraz pomoc żywieniowa. Trzeci sektor odpowiada więc na wszystkie cztery wymiary wykluczenia — nie tylko materialny.
Problem: nierówności przestrzenne. 86% CIS i 78% ZAZ działa w miastach. Tymczasem „mieszkanie na wsi" jest w materiale 1. wymienione jako samodzielna bariera wykluczenia strukturalnego. Wsparcie trafia więc najsłabiej tam, gdzie jest najbardziej potrzebne.
Propozycja działania. Postuluję program celowego wsparcia dla jednostek reintegracji zakładanych na terenach wiejskich — z wyższą stawką dotacji i preferencjami w konkursach grantowych dla organizacji tworzących CIS i ZAZ poza miastami. Uzupełniająco: mobilne punkty reintegracji obsługujące kilka gmin oraz dofinansowanie dowozu uczestników, bo bariera komunikacyjna często przesądza o nieskorzystaniu z oferty.
Zakończenie
Wykluczenie społeczne nie sprowadza się do braku pieniędzy — to zjawisko wielowymiarowe, w którym czynniki fizyczne, strukturalne i normatywne bywają równie dotkliwe jak materialne. Jednostki reintegracji prowadzone przez trzeci sektor odpowiadają na wszystkie te wymiary naraz, ale ich mapa musi wreszcie objąć również wieś. Dążmy do wielowymiarowej integracji społecznej.
Zadanie ma trzy aspekty, a trzeci składa się z dwóch części. Trzeba i przedstawić działalność trzeciego sektora, i zaproponować konkretne działanie zmniejszające nierówności przestrzenne. Pominięcie propozycji oznacza realizację aspektu tylko częściowo.
Najczęstszy błąd merytoryczny: utożsamienie wykluczenia z ubóstwem. Cały materiał 1. jest skonstruowany po to, by to podejście podważyć — „związki między kryteriami są stosunkowo słabe", kumulacja dotyczy „około 1% społeczeństwa". Praca oparta na tezie „wykluczony = biedny" nie realizuje drugiego aspektu.
Aspekt 1. wymaga pokazania związku w obie strony. Samo „bieda prowadzi do wykluczenia" to połowa odpowiedzi — materiał wprost zaznacza, że ubóstwo bywa skutkiem wykluczenia.
Trzeba korzystać z danych liczbowych z materiałów. 67,2%, 86%, 78%, „około 1%" — te liczby są w arkuszu po to, by je wykorzystać. Wystąpienie bez odwołania do materiałów źródłowych traci punkty niezależnie od poprawności tez.
Polecenie mówi: „jako osoba reprezentująca trzeci sektor". To określa formę wypowiedzi — wystąpienie w pierwszej osobie, z perspektywy organizacji. Wypracowanie pisane bezosobowo, jak referat, nie spełnia wymogu formy, który CKE ocenia osobno.
Nie myl trzeciego sektora z sektorem publicznym. CIS-y i ZAZ-y mogą być tworzone także przez samorządy — ale materiał 2. mówi wyraźnie, że ponad 2/3 utworzył sektor non-profit. To właśnie ta proporcja jest argumentem o roli organizacji społecznych.
Propozycja musi dotyczyć nierówności przestrzennych, a nie wykluczenia w ogóle. „Więcej pieniędzy na walkę z wykluczeniem" nie odpowiada na problem wskazany w materiale 3. Trzeba zaproponować coś, co przenosi usługi z miast na wieś.
Treść zadania (CKE)
Cztery wymiary wykluczenia — dziesięć barier
| Wymiar | Bariery | Charakter |
|---|---|---|
| fizyczny | podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność | pozamaterialny |
| strukturalny | mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie | pozamaterialny |
| normatywny | konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienia | pozamaterialny |
| materialny | ubóstwo, bezrobocie | materialny |
Trzy z czterech wymiarów są niezależne od dochodu — to najkrótsze uzasadnienie drugiego aspektu tematu.
Jednostki reintegracji społeczno-zawodowej
| Skrót | Nazwa | Dla kogo | Charakter |
|---|---|---|---|
| CIS | Centrum Integracji Społecznej | osoby długotrwale bezrobotne, bezdomne, uzależnione, opuszczające zakłady karne | reintegracja zawodowa i społeczna, świadczenie integracyjne |
| KIS | Klub Integracji Społecznej | jw., forma lżejsza | wsparcie doradcze i grupowe |
| ZAZ | Zakład Aktywności Zawodowej | osoby z znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności | zatrudnienie + rehabilitacja |
| WTZ | Warsztat Terapii Zajęciowej | osoby niepełnosprawne niezdolne do pracy | terapia zajęciowa, przygotowanie do zatrudnienia |
Podstawy prawne: ustawa o zatrudnieniu socjalnym (2003) — CIS i KIS; ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych (1997) — ZAZ i WTZ.
Nierówności przestrzenne — problem i możliwe odpowiedzi
| Dane z materiału 3. | Znaczenie |
|---|---|
| 86% CIS w miastach | wieś prawie bez oferty reintegracji |
| 78% ZAZ w miastach | osoby niepełnosprawne na wsi bez dostępu do zatrudnienia wspieranego |
| „mieszkanie na wsi” jako bariera | wykluczenie strukturalne pogłębione brakiem instytucji |
Kierunki działania możliwe do zaproponowania w wypracowaniu:
- preferencje w konkursach grantowych dla podmiotów tworzących jednostki poza miastami,
- mobilne punkty reintegracji obsługujące kilka gmin rotacyjnie,
- dofinansowanie dowozu uczestników — bariera transportowa często przesądza o rezygnacji,
- wykorzystanie istniejącej infrastruktury (świetlice wiejskie, biblioteki, OSP) jako filii CIS,
- zdalne formy wsparcia tam, gdzie to możliwe, z jednoczesnym przeciwdziałaniem wykluczeniu cyfrowemu.
Kapitał społeczny — pojęcie z materiału 1.
| Element | Opis |
|---|---|
| definicja | zasoby tkwiące w sieciach relacji: zaufanie, normy wzajemności, gotowość do współpracy |
| kapitał wiążący (bonding) | więzi wewnątrz grupy — rodzina, sąsiedzi |
| kapitał pomostowy (bridging) | więzi między grupami — sprzyja awansowi i integracji |
| skutek niskiego kapitału | izolacja, nieufność, słabsza samoorganizacja, większa podatność na wykluczenie |
Polska w badaniach europejskich od lat wypada słabo w pomiarach zaufania uogólnionego — to jeden z argumentów za tym, że wykluczenie w naszym kraju ma silny komponent kulturowy, a nie tylko dochodowy.
Struktura wystąpienia na 7 punktów
| Część | Zawartość |
|---|---|
| wstęp | przedstawienie się jako reprezentant organizacji, zapowiedź tez |
| aspekt 1 | dwukierunkowy związek ubóstwa i wykluczenia + wymiar materialny |
| aspekt 2 | dane o słabych związkach kryteriów (~1%), trzy pozamaterialne wymiary, czynniki kulturowe |
| aspekt 3a | działalność trzeciego sektora: 67,2% jednostek, typy usług, wartość dodana |
| aspekt 3b | konkretna propozycja przeciw nierównościom przestrzennym (86% / 78%) |
| zakończenie | apel, puenta |
Punktacja CKE
Ocena według trzech aspektów tematu oraz formy, struktury i logiki wywodu:
- wykazanie, że ubóstwo i wykluczenie mogą być powiązane,
- uzasadnienie, że wykluczenie dotyka nie tylko osób ubogich, z rolą czynników pozamaterialnych,
- przedstawienie działalności trzeciego sektora oraz zaproponowanie działania zmniejszającego nierówności przestrzenne.
- 7 pkt — trzy aspekty w pełni + właściwa forma, struktura i logika wywodu.
- 6 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo + właściwa forma albo trzy w pełni.
- 5 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo albo jeden w pełni i dwa częściowo + właściwa forma.
- 4 pkt — dwa w pełni albo trzy częściowo + właściwa struktura albo jeden w pełni i dwa częściowo.
- 3 pkt — trzy częściowo albo jeden w pełni i jeden częściowo.
- 2 pkt — dwa częściowo albo jeden w pełni.
- 1 pkt — jeden aspekt częściowo.
- Razem: 7 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wykluczenie spoleczne, ubostwo, trzeci sektor, reintegracja spoleczno-zawodowa, CIS KIS ZAZ WTZ, nierownosci przestrzenne" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl