m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MWOP-R0-100-2405 • Otwarte rozszerzone • 7 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 20

Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony

Wymaganie:

(ZR) III. Struktura społeczna i problemy społeczne. 5) Zdający porównuje skalę nierówności społecznych w Rzeczypospolitej Polskiej […], wyjaśniając związek między nierównościami społecznymi a nierównością szans życiowych. 6) Zdający charakteryzuje wybrany problem życia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej; rozważa różne możliwości jego rozwiązania. (ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie. 1) Zdający […] charakteryzuje działalność wybranych organizacji [pozarządowych] w Rzeczypospolitej Polskiej […]. (ZP) VI. Wybrane problemy polityki publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej. 3) Zdający przedstawia działania w celu ograniczenia bezrobocia i wykluczenia społecznego […]. (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo. 6) Zdający […] rozpoznaje przyczyny, przejawy i skutki nietolerancji i stygmatyzacji […]. (Pełna lista wymagań: zasady oceniania CKE, s. 29.)

Treść zadania

Materiał 1. O wykluczeniu społecznym: „Niekiedy wykluczenie społeczne utożsamia się z ubóstwem lub traktuje ubóstwo jako główny powód wykluczenia. Obecnie jednak dominujące podejście jest bardziej wielowymiarowe i wielokierunkowe. [S]amo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, [ile] skutkiem wykluczenia […]. Jedni szukają […] przyczyn [wykluczenia] w stałych i uniwersalnych czynnikach, takich jak deprywacja materialna (niskie dochody), brak odpowiedniego wykształcenia czy niepełnosprawność, inni podkreślają rolę zmiennych czynników kulturowych, takich jak erozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich, gwałtowny rozwój technologii, […] spadek kapitału społecznego (wzajemnego zaufania i współpracy), zła polityka społeczna i gospodarcza państwa. […] Związki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia […] są stosunkowo słabe. Trudno zatem mówić o jednym spójnym syndromie wykluczenia, [a kumulacja wielowymiarowego ubóstwa i wykluczenia społecznego mierzonego izolacją społeczną dotykała około 1% społeczeństwa (według badań GUS z 2015 r.)].” (T. Panek, J. Czapiński, Wykluczenie społeczne, [w:] Diagnoza Społeczna 2015, „Contemporary Economics” 2015, vol. 9, z. 4)

W tekście wyróżniono 10 barier w uczestniczeniu w głównym nurcie życia społecznego, w czterech grupach:

  • fizyczne: podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność
  • strukturalne: mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie
  • normatywne: konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienie od alkoholu lub narkotyków
  • materialne: ubóstwo, bezrobocie

Materiał 2. GUS o jednostkach reintegracji społeczno-zawodowej: organizatorem CIS, KIS, ZAZ i WTZ były najczęściej podmioty sektora non-profit (stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe) — utworzyły one ponad 2/3 (67,2%) ogólnej liczby tych jednostek (podobnie jak w latach wcześniejszych). Wykres pokazuje liczbę aktywnych jednostek reintegracji społeczno-zawodowej w latach 2015–2021 (GUS – Informacje Sygnalne, 30.11.2022).

Materiał 3. O usługach społecznych trzeciego sektora (E. Leś, Rola organizacji trzeciego sektora w usługach społecznych w Polsce, 2018 — streszczenie): organizacje społeczne mają dominującą pozycję zwłaszcza w nowych typach usług rozwijanych po 1989 r. (dzienne placówki opieki i wychowania, centra integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej, hospicja, ośrodki wsparcia dla osób bezdomnych). „Warto też podkreślić nierówności przestrzenne w dostępie do usług integracji i aktywizacji społeczno-zawodowej świadczonych przez organizacje trzeciego sektora: 86% centrów integracji społecznej i 78% zakładów aktywności zawodowej prowadziło działalność w miastach.” Wartością dodaną programów ZAZ i CIS jest prowadzenie usług specjalistycznych w formie pomocy terapeutycznej, leczenia i rehabilitacji, usług opiekuńczych i pielęgnacyjnych oraz pomocy żywieniowej.

Polecenie (0–7). Jako osoba reprezentująca trzeci sektor przygotuj wystąpienie na temat wykluczenia społecznego. W wystąpieniu:

  • wykaż, że ubóstwo i wykluczenie społeczne to zjawiska, które mogą być powiązane;
  • uzasadnij, że wykluczenie może dotykać nie tylko osoby ubogie, i przedstaw rolę czynników pozamaterialnych;
  • przedstaw działalność organizacji trzeciego sektora na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu i zaproponuj działanie zmniejszające nierówności przestrzenne wskazane w materiale 3.
Wykres słupkowy GUS: liczba aktywnych centrów i klubów integracji społecznej, zakładów aktywności zawodowej oraz warsztatów terapii zajęciowej w latach 2015–2021.
Wykres. Liczba aktywnych jednostek reintegracji społeczno-zawodowej Na podstawie: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405 Oryginalny PDF CKE, str. 24

Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (jedno z możliwych; zasady oceniania CKE, s. 30–31, podają własną przykładową odpowiedź).

Aspekt 1. Ubóstwo a wykluczenie — związek dwukierunkowy

Ubóstwo i wykluczenie społeczne są ze sobą powiązane, ale związek ten działa w obie strony:

  • ubóstwo → wykluczenie: niskie dochody ograniczają dostęp do edukacji, kultury, opieki zdrowotnej i sieci kontaktów; deprywacja materialna jest w materiale 1. wymieniana jako jedna z podstawowych przyczyn wykluczenia;
  • wykluczenie → ubóstwo: materiał 1. podkreśla, że „[s]amo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, [ile] skutkiem wykluczenia” — osoba odcięta od rynku pracy, wykształcenia i więzi społecznych może stać się uboga.

Potwierdza to klasyfikacja barier: ubóstwo i bezrobocie tworzą razem wykluczenie materialne — jeden z czterech wymiarów zjawiska.

Aspekt 2. Wykluczenie dotyka nie tylko ubogich

Materiał 1. wprost stwierdza, że „[z]wiązki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia […] są stosunkowo słabe”, a kumulacja ubóstwa i izolacji społecznej dotyczyła zaledwie około 1% społeczeństwa. Oznacza to, że:

  • wykluczenie mierzone izolacją społeczną i skrajne ubóstwo rzadko występują jednocześnie u tych samych ludzi — większość ubogich nie jest w pełni wykluczona,
  • nie istnieje jeden spójny syndrom wykluczenia — to zjawisko wielowymiarowe.

Trzy z czterech wymiarów mają charakter pozamaterialny:

Wymiar Bariery Kogo dotyka
fizyczny podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność także osoby zamożne — emeryt z wysoką emeryturą może być całkowicie osamotniony
strukturalny mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie mieszkańcy terenów o słabej komunikacji, bez dostępu do usług
normatywny konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienia osoby stygmatyzowane niezależnie od dochodu

Do tego dochodzą czynniki kulturowe wskazane w materiale 1.: erozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich, gwałtowny rozwój technologii (wykluczenie cyfrowe) oraz spadek kapitału społecznego — zaufania i gotowości do współpracy. Wszystkie działają niezależnie od zasobności portfela.

Aspekt 3. Rola trzeciego sektora i propozycja działania

Co robi trzeci sektor. Zgodnie z materiałem 2., podmioty non-profit — stowarzyszenia, fundacje i społeczne podmioty wyznaniowe — utworzyły ponad 2/3 (67,2%) wszystkich jednostek reintegracji społeczno-zawodowej: CIS, KIS, ZAZ i WTZ. Materiał 3. dodaje, że organizacje społeczne dominują w nowych typach usług rozwijanych po 1989 r.: dziennych placówkach opieki, hospicjach, ośrodkach wsparcia dla osób bezdomnych.

Wartością dodaną tej działalności są usługi specjalistyczne: pomoc terapeutyczna, leczenie i rehabilitacja, usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne oraz pomoc żywieniowa. Działalność ta dotyczy więc nie tylko materialnego wymiaru wykluczenia.

Problem: nierówności przestrzenne. 86% CIS i 78% ZAZ prowadziło działalność w miastach. Tymczasem „mieszkanie na wsi” jest w materiale 1. wymienione jako bariera wykluczenia strukturalnego. Wsparcie rzadziej trafia więc do mieszkańców wsi.

Propozycja działania. Postuluję program celowego wsparcia dla jednostek reintegracji zakładanych na terenach wiejskich — z preferencjami w konkursach grantowych dla organizacji tworzących CIS i ZAZ poza miastami. Uzupełniająco: mobilne punkty reintegracji obsługujące kilka gmin oraz dofinansowanie dowozu uczestników.

Zakończenie

Wykluczenie społeczne nie sprowadza się do braku pieniędzy — to zjawisko wielowymiarowe, w którym obok czynników materialnych działają fizyczne, strukturalne i normatywne. Jednostki reintegracji prowadzone przez trzeci sektor pomagają w wielu z tych wymiarów, ale ich sieć powinna objąć również wieś. Dążmy do wielowymiarowej integracji społecznej.

Typowy błąd / pułapka

Zadanie ma trzy aspekty, a trzeci składa się z dwóch części. Aspekt 3. w zasadach oceniania to przedstawienie działalności trzeciego sektora i zaproponowanie działania zmniejszającego nierówności przestrzenne — napisz obie części.

Nie utożsamiaj wykluczenia z ubóstwem. Materiał 1. to podejście podważa — związki między kryteriami są „stosunkowo słabe”, a kumulacja dotyczyła „około 1% społeczeństwa”. Teza „wykluczony = biedny” stoi w sprzeczności z drugim aspektem tematu.

W aspekcie 1. warto pokazać związek w obie strony. Materiał wprost zaznacza, że ubóstwo może być także skutkiem wykluczenia.

Korzystaj z danych z materiałów. 67,2%, 86%, 78%, „około 1%” — przykładowa odpowiedź CKE odwołuje się m.in. do udziału sektora non-profit („ponad 2/3”) i do barier z materiału 1.

Polecenie mówi: „jako osoba reprezentująca trzeci sektor”. To określa formę wypowiedzi — wystąpienie z perspektywy organizacji (przykładowa odpowiedź CKE jest pisana w pierwszej osobie). Forma, struktura i logika wywodu wpływają na liczbę punktów obok realizacji aspektów.

Nie myl trzeciego sektora z sektorem publicznym. CIS-y i ZAZ-y mogą być tworzone także przez samorządy — ale materiał 2. mówi wyraźnie, że ponad 2/3 utworzył sektor non-profit. To właśnie ta proporcja jest argumentem o roli organizacji społecznych.

Propozycja ma dotyczyć nierówności przestrzennych, a nie wykluczenia w ogóle. „Więcej pieniędzy na walkę z wykluczeniem” nie odpowiada na problem wskazany w materiale 3. Zaproponuj coś, co zwiększa dostęp do usług poza miastami (w przykładowej odpowiedzi CKE: więcej jednostek reintegracji na wsiach).

Treść zadania (CKE)

Zadanie 20 — WOS 2024, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MWOP-R0-100-A-2405 — zadanie 20. Na podstawie: CKE, matura maj 2024, WOS PR Oryginalny PDF CKE, str. 24

Cztery wymiary wykluczenia — dziesięć barier

WymiarBarieryCharakter
fizycznypodeszły wiek, niepełnosprawność, samotnośćpozamaterialny
strukturalnymieszkanie na wsi, niskie wykształceniepozamaterialny
normatywnykonflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnieniapozamaterialny
materialnyubóstwo, bezrobociematerialny

Trzy z czterech wymiarów mają charakter pozamaterialny — to podstawa uzasadnienia w drugim aspekcie tematu.

Jednostki reintegracji społeczno-zawodowej

SkrótNazwaDla kogoCharakter
CISCentrum Integracji Społecznejosoby długotrwale bezrobotne, bezdomne, uzależnione, opuszczające zakłady karnereintegracja zawodowa i społeczna, świadczenie integracyjne
KISKlub Integracji Społecznejjw., forma lżejszawsparcie doradcze i grupowe
ZAZZakład Aktywności Zawodowejosoby z znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawnościzatrudnienie + rehabilitacja
WTZWarsztat Terapii Zajęciowejosoby niepełnosprawne niezdolne do pracyterapia zajęciowa, przygotowanie do zatrudnienia

Podstawy prawne: ustawa o zatrudnieniu socjalnym (2003) — CIS i KIS; ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych (1997) — ZAZ i WTZ.

Nierówności przestrzenne — problem i możliwe odpowiedzi

Dane z materiału 3.Znaczenie
86% CIS w miastachna wsi działa tylko 14% CIS
78% ZAZ w miastachna wsi działa tylko 22% ZAZ
„mieszkanie na wsi” jako barierawykluczenie strukturalne

Kierunki działania możliwe do zaproponowania w wypracowaniu:

  1. preferencje w konkursach grantowych dla podmiotów tworzących jednostki poza miastami,
  2. mobilne punkty reintegracji obsługujące kilka gmin rotacyjnie,
  3. dofinansowanie dowozu uczestników,
  4. wykorzystanie istniejącej infrastruktury (świetlice wiejskie, biblioteki, OSP) jako filii CIS,
  5. zdalne formy wsparcia tam, gdzie to możliwe, z jednoczesnym przeciwdziałaniem wykluczeniu cyfrowemu.

Kapitał społeczny — pojęcie z materiału 1.

ElementOpis
definicjazasoby tkwiące w sieciach relacji: zaufanie, normy wzajemności, gotowość do współpracy
kapitał wiążący (bonding)więzi wewnątrz grupy — rodzina, sąsiedzi
kapitał pomostowy (bridging)więzi między grupami — sprzyja awansowi i integracji
skutek niskiego kapitałuizolacja, nieufność, słabsza samoorganizacja, większa podatność na wykluczenie

Struktura wystąpienia na 7 punktów

CzęśćZawartość
wstępprzedstawienie się jako reprezentant organizacji, zapowiedź tez
aspekt 1dwukierunkowy związek ubóstwa i wykluczenia + wymiar materialny
aspekt 2dane o słabych związkach kryteriów (~1%), trzy pozamaterialne wymiary, czynniki kulturowe
aspekt 3adziałalność trzeciego sektora: 67,2% jednostek, typy usług, wartość dodana
aspekt 3bkonkretna propozycja przeciw nierównościom przestrzennym (86% / 78%)
zakończenieapel, puenta

Punktacja CKE

Ocena według trzech aspektów tematu oraz formy, struktury i logiki wywodu:

  1. wykazanie, że ubóstwo i wykluczenie mogą być powiązane,
  2. uzasadnienie, że wykluczenie dotyka nie tylko osób ubogich, z rolą czynników pozamaterialnych,
  3. przedstawienie działalności trzeciego sektora oraz zaproponowanie działania zmniejszającego nierówności przestrzenne.
  • 7 pkt — trzy aspekty w pełni + właściwa forma, struktura i logika wywodu.
  • 6 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo + właściwa forma albo trzy w pełni.
  • 5 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo albo jeden w pełni i dwa częściowo + właściwa forma.
  • 4 pkt — dwa w pełni albo trzy częściowo + właściwa struktura albo jeden w pełni i dwa częściowo.
  • 3 pkt — trzy częściowo albo jeden w pełni i jeden częściowo.
  • 2 pkt — dwa częściowo albo jeden w pełni.
  • 1 pkt — jeden aspekt częściowo.
  • Razem: 7 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wykluczenie spoleczne, ubostwo, trzeci sektor, reintegracja spoleczno-zawodowa, CIS KIS ZAZ WTZ, nierownosci przestrzenne” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl