Zadanie 20
Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) III. Struktura społeczna i problemy społeczne. 5) Zdający porównuje skalę nierówności społecznych w Rzeczypospolitej Polskiej […], wyjaśniając związek między nierównościami społecznymi a nierównością szans życiowych. 6) Zdający charakteryzuje wybrany problem życia społecznego w Rzeczypospolitej Polskiej; rozważa różne możliwości jego rozwiązania. (ZP) II. Społeczeństwo obywatelskie. 1) Zdający […] charakteryzuje działalność wybranych organizacji [pozarządowych] w Rzeczypospolitej Polskiej […]. (ZP) VI. Wybrane problemy polityki publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej. 3) Zdający przedstawia działania w celu ograniczenia bezrobocia i wykluczenia społecznego […]. (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo. 6) Zdający […] rozpoznaje przyczyny, przejawy i skutki nietolerancji i stygmatyzacji […]. (Pełna lista wymagań: zasady oceniania CKE, s. 29.)
Treść zadania
Materiał 1. O wykluczeniu społecznym: „Niekiedy wykluczenie społeczne utożsamia się z ubóstwem lub traktuje ubóstwo jako główny powód wykluczenia. Obecnie jednak dominujące podejście jest bardziej wielowymiarowe i wielokierunkowe. [S]amo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, [ile] skutkiem wykluczenia […]. Jedni szukają […] przyczyn [wykluczenia] w stałych i uniwersalnych czynnikach, takich jak deprywacja materialna (niskie dochody), brak odpowiedniego wykształcenia czy niepełnosprawność, inni podkreślają rolę zmiennych czynników kulturowych, takich jak erozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich, gwałtowny rozwój technologii, […] spadek kapitału społecznego (wzajemnego zaufania i współpracy), zła polityka społeczna i gospodarcza państwa. […] Związki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia […] są stosunkowo słabe. Trudno zatem mówić o jednym spójnym syndromie wykluczenia, [a kumulacja wielowymiarowego ubóstwa i wykluczenia społecznego mierzonego izolacją społeczną dotykała około 1% społeczeństwa (według badań GUS z 2015 r.)].” (T. Panek, J. Czapiński, Wykluczenie społeczne, [w:] Diagnoza Społeczna 2015, „Contemporary Economics” 2015, vol. 9, z. 4)
W tekście wyróżniono 10 barier w uczestniczeniu w głównym nurcie życia społecznego, w czterech grupach:
- fizyczne: podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność
- strukturalne: mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie
- normatywne: konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienie od alkoholu lub narkotyków
- materialne: ubóstwo, bezrobocie
Materiał 2. GUS o jednostkach reintegracji społeczno-zawodowej: organizatorem CIS, KIS, ZAZ i WTZ były najczęściej podmioty sektora non-profit (stowarzyszenia, fundacje, społeczne podmioty wyznaniowe) — utworzyły one ponad 2/3 (67,2%) ogólnej liczby tych jednostek (podobnie jak w latach wcześniejszych). Wykres pokazuje liczbę aktywnych jednostek reintegracji społeczno-zawodowej w latach 2015–2021 (GUS – Informacje Sygnalne, 30.11.2022).
Materiał 3. O usługach społecznych trzeciego sektora (E. Leś, Rola organizacji trzeciego sektora w usługach społecznych w Polsce, 2018 — streszczenie): organizacje społeczne mają dominującą pozycję zwłaszcza w nowych typach usług rozwijanych po 1989 r. (dzienne placówki opieki i wychowania, centra integracji społecznej, zakłady aktywności zawodowej, hospicja, ośrodki wsparcia dla osób bezdomnych). „Warto też podkreślić nierówności przestrzenne w dostępie do usług integracji i aktywizacji społeczno-zawodowej świadczonych przez organizacje trzeciego sektora: 86% centrów integracji społecznej i 78% zakładów aktywności zawodowej prowadziło działalność w miastach.” Wartością dodaną programów ZAZ i CIS jest prowadzenie usług specjalistycznych w formie pomocy terapeutycznej, leczenia i rehabilitacji, usług opiekuńczych i pielęgnacyjnych oraz pomocy żywieniowej.
Polecenie (0–7). Jako osoba reprezentująca trzeci sektor przygotuj wystąpienie na temat wykluczenia społecznego. W wystąpieniu:
- wykaż, że ubóstwo i wykluczenie społeczne to zjawiska, które mogą być powiązane;
- uzasadnij, że wykluczenie może dotykać nie tylko osoby ubogie, i przedstaw rolę czynników pozamaterialnych;
- przedstaw działalność organizacji trzeciego sektora na rzecz przeciwdziałania wykluczeniu i zaproponuj działanie zmniejszające nierówności przestrzenne wskazane w materiale 3.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
Przykładowe rozwiązanie (jedno z możliwych; zasady oceniania CKE, s. 30–31, podają własną przykładową odpowiedź).
Aspekt 1. Ubóstwo a wykluczenie — związek dwukierunkowy
Ubóstwo i wykluczenie społeczne są ze sobą powiązane, ale związek ten działa w obie strony:
- ubóstwo → wykluczenie: niskie dochody ograniczają dostęp do edukacji, kultury, opieki zdrowotnej i sieci kontaktów; deprywacja materialna jest w materiale 1. wymieniana jako jedna z podstawowych przyczyn wykluczenia;
- wykluczenie → ubóstwo: materiał 1. podkreśla, że „[s]amo ubóstwo może być nie tyle przyczyną, [ile] skutkiem wykluczenia” — osoba odcięta od rynku pracy, wykształcenia i więzi społecznych może stać się uboga.
Potwierdza to klasyfikacja barier: ubóstwo i bezrobocie tworzą razem wykluczenie materialne — jeden z czterech wymiarów zjawiska.
Aspekt 2. Wykluczenie dotyka nie tylko ubogich
Materiał 1. wprost stwierdza, że „[z]wiązki między poszczególnymi kryteriami wykluczenia […] są stosunkowo słabe”, a kumulacja ubóstwa i izolacji społecznej dotyczyła zaledwie około 1% społeczeństwa. Oznacza to, że:
- wykluczenie mierzone izolacją społeczną i skrajne ubóstwo rzadko występują jednocześnie u tych samych ludzi — większość ubogich nie jest w pełni wykluczona,
- nie istnieje jeden spójny syndrom wykluczenia — to zjawisko wielowymiarowe.
Trzy z czterech wymiarów mają charakter pozamaterialny:
| Wymiar | Bariery | Kogo dotyka |
|---|---|---|
| fizyczny | podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność | także osoby zamożne — emeryt z wysoką emeryturą może być całkowicie osamotniony |
| strukturalny | mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie | mieszkańcy terenów o słabej komunikacji, bez dostępu do usług |
| normatywny | konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienia | osoby stygmatyzowane niezależnie od dochodu |
Do tego dochodzą czynniki kulturowe wskazane w materiale 1.: erozja więzi rodzinnych i sąsiedzkich, gwałtowny rozwój technologii (wykluczenie cyfrowe) oraz spadek kapitału społecznego — zaufania i gotowości do współpracy. Wszystkie działają niezależnie od zasobności portfela.
Aspekt 3. Rola trzeciego sektora i propozycja działania
Co robi trzeci sektor. Zgodnie z materiałem 2., podmioty non-profit — stowarzyszenia, fundacje i społeczne podmioty wyznaniowe — utworzyły ponad 2/3 (67,2%) wszystkich jednostek reintegracji społeczno-zawodowej: CIS, KIS, ZAZ i WTZ. Materiał 3. dodaje, że organizacje społeczne dominują w nowych typach usług rozwijanych po 1989 r.: dziennych placówkach opieki, hospicjach, ośrodkach wsparcia dla osób bezdomnych.
Wartością dodaną tej działalności są usługi specjalistyczne: pomoc terapeutyczna, leczenie i rehabilitacja, usługi opiekuńcze i pielęgnacyjne oraz pomoc żywieniowa. Działalność ta dotyczy więc nie tylko materialnego wymiaru wykluczenia.
Problem: nierówności przestrzenne. 86% CIS i 78% ZAZ prowadziło działalność w miastach. Tymczasem „mieszkanie na wsi” jest w materiale 1. wymienione jako bariera wykluczenia strukturalnego. Wsparcie rzadziej trafia więc do mieszkańców wsi.
Propozycja działania. Postuluję program celowego wsparcia dla jednostek reintegracji zakładanych na terenach wiejskich — z preferencjami w konkursach grantowych dla organizacji tworzących CIS i ZAZ poza miastami. Uzupełniająco: mobilne punkty reintegracji obsługujące kilka gmin oraz dofinansowanie dowozu uczestników.
Zakończenie
Wykluczenie społeczne nie sprowadza się do braku pieniędzy — to zjawisko wielowymiarowe, w którym obok czynników materialnych działają fizyczne, strukturalne i normatywne. Jednostki reintegracji prowadzone przez trzeci sektor pomagają w wielu z tych wymiarów, ale ich sieć powinna objąć również wieś. Dążmy do wielowymiarowej integracji społecznej.
Zadanie ma trzy aspekty, a trzeci składa się z dwóch części. Aspekt 3. w zasadach oceniania to przedstawienie działalności trzeciego sektora i zaproponowanie działania zmniejszającego nierówności przestrzenne — napisz obie części.
Nie utożsamiaj wykluczenia z ubóstwem. Materiał 1. to podejście podważa — związki między kryteriami są „stosunkowo słabe”, a kumulacja dotyczyła „około 1% społeczeństwa”. Teza „wykluczony = biedny” stoi w sprzeczności z drugim aspektem tematu.
W aspekcie 1. warto pokazać związek w obie strony. Materiał wprost zaznacza, że ubóstwo może być także skutkiem wykluczenia.
Korzystaj z danych z materiałów. 67,2%, 86%, 78%, „około 1%” — przykładowa odpowiedź CKE odwołuje się m.in. do udziału sektora non-profit („ponad 2/3”) i do barier z materiału 1.
Polecenie mówi: „jako osoba reprezentująca trzeci sektor”. To określa formę wypowiedzi — wystąpienie z perspektywy organizacji (przykładowa odpowiedź CKE jest pisana w pierwszej osobie). Forma, struktura i logika wywodu wpływają na liczbę punktów obok realizacji aspektów.
Nie myl trzeciego sektora z sektorem publicznym. CIS-y i ZAZ-y mogą być tworzone także przez samorządy — ale materiał 2. mówi wyraźnie, że ponad 2/3 utworzył sektor non-profit. To właśnie ta proporcja jest argumentem o roli organizacji społecznych.
Propozycja ma dotyczyć nierówności przestrzennych, a nie wykluczenia w ogóle. „Więcej pieniędzy na walkę z wykluczeniem” nie odpowiada na problem wskazany w materiale 3. Zaproponuj coś, co zwiększa dostęp do usług poza miastami (w przykładowej odpowiedzi CKE: więcej jednostek reintegracji na wsiach).
Treść zadania (CKE)
Cztery wymiary wykluczenia — dziesięć barier
| Wymiar | Bariery | Charakter |
|---|---|---|
| fizyczny | podeszły wiek, niepełnosprawność, samotność | pozamaterialny |
| strukturalny | mieszkanie na wsi, niskie wykształcenie | pozamaterialny |
| normatywny | konflikty z prawem, poczucie dyskryminacji, uzależnienia | pozamaterialny |
| materialny | ubóstwo, bezrobocie | materialny |
Trzy z czterech wymiarów mają charakter pozamaterialny — to podstawa uzasadnienia w drugim aspekcie tematu.
Jednostki reintegracji społeczno-zawodowej
| Skrót | Nazwa | Dla kogo | Charakter |
|---|---|---|---|
| CIS | Centrum Integracji Społecznej | osoby długotrwale bezrobotne, bezdomne, uzależnione, opuszczające zakłady karne | reintegracja zawodowa i społeczna, świadczenie integracyjne |
| KIS | Klub Integracji Społecznej | jw., forma lżejsza | wsparcie doradcze i grupowe |
| ZAZ | Zakład Aktywności Zawodowej | osoby z znacznym i umiarkowanym stopniem niepełnosprawności | zatrudnienie + rehabilitacja |
| WTZ | Warsztat Terapii Zajęciowej | osoby niepełnosprawne niezdolne do pracy | terapia zajęciowa, przygotowanie do zatrudnienia |
Podstawy prawne: ustawa o zatrudnieniu socjalnym (2003) — CIS i KIS; ustawa o rehabilitacji zawodowej i społecznej osób niepełnosprawnych (1997) — ZAZ i WTZ.
Nierówności przestrzenne — problem i możliwe odpowiedzi
| Dane z materiału 3. | Znaczenie |
|---|---|
| 86% CIS w miastach | na wsi działa tylko 14% CIS |
| 78% ZAZ w miastach | na wsi działa tylko 22% ZAZ |
| „mieszkanie na wsi” jako bariera | wykluczenie strukturalne |
Kierunki działania możliwe do zaproponowania w wypracowaniu:
- preferencje w konkursach grantowych dla podmiotów tworzących jednostki poza miastami,
- mobilne punkty reintegracji obsługujące kilka gmin rotacyjnie,
- dofinansowanie dowozu uczestników,
- wykorzystanie istniejącej infrastruktury (świetlice wiejskie, biblioteki, OSP) jako filii CIS,
- zdalne formy wsparcia tam, gdzie to możliwe, z jednoczesnym przeciwdziałaniem wykluczeniu cyfrowemu.
Kapitał społeczny — pojęcie z materiału 1.
| Element | Opis |
|---|---|
| definicja | zasoby tkwiące w sieciach relacji: zaufanie, normy wzajemności, gotowość do współpracy |
| kapitał wiążący (bonding) | więzi wewnątrz grupy — rodzina, sąsiedzi |
| kapitał pomostowy (bridging) | więzi między grupami — sprzyja awansowi i integracji |
| skutek niskiego kapitału | izolacja, nieufność, słabsza samoorganizacja, większa podatność na wykluczenie |
Struktura wystąpienia na 7 punktów
| Część | Zawartość |
|---|---|
| wstęp | przedstawienie się jako reprezentant organizacji, zapowiedź tez |
| aspekt 1 | dwukierunkowy związek ubóstwa i wykluczenia + wymiar materialny |
| aspekt 2 | dane o słabych związkach kryteriów (~1%), trzy pozamaterialne wymiary, czynniki kulturowe |
| aspekt 3a | działalność trzeciego sektora: 67,2% jednostek, typy usług, wartość dodana |
| aspekt 3b | konkretna propozycja przeciw nierównościom przestrzennym (86% / 78%) |
| zakończenie | apel, puenta |
Punktacja CKE
Ocena według trzech aspektów tematu oraz formy, struktury i logiki wywodu:
- wykazanie, że ubóstwo i wykluczenie mogą być powiązane,
- uzasadnienie, że wykluczenie dotyka nie tylko osób ubogich, z rolą czynników pozamaterialnych,
- przedstawienie działalności trzeciego sektora oraz zaproponowanie działania zmniejszającego nierówności przestrzenne.
- 7 pkt — trzy aspekty w pełni + właściwa forma, struktura i logika wywodu.
- 6 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo + właściwa forma albo trzy w pełni.
- 5 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo albo jeden w pełni i dwa częściowo + właściwa forma.
- 4 pkt — dwa w pełni albo trzy częściowo + właściwa struktura albo jeden w pełni i dwa częściowo.
- 3 pkt — trzy częściowo albo jeden w pełni i jeden częściowo.
- 2 pkt — dwa częściowo albo jeden w pełni.
- 1 pkt — jeden aspekt częściowo.
- Razem: 7 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wykluczenie spoleczne, ubostwo, trzeci sektor, reintegracja spoleczno-zawodowa, CIS KIS ZAZ WTZ, nierownosci przestrzenne” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl