Zadanie 12
Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) VIII. Modele sprawowania władzy — typy monarchii, systemy polityczne, dualizm i monizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy. II. Wykorzystanie i tworzenie informacji — rozpoznanie systemu politycznego na podstawie opisu kompetencji organów.
Treść zadania
O systemie politycznym jednego z państw Europy: „Monarcha, którym jest dziedziczny w linii męskiej książę, pełni funkcję głowy państwa oraz posiada trzy naczelne uprawnienia:
- prawo inicjatywy ustawodawczej (dzielone z rządem; przysługuje także parlamentowi oraz obywatelom w drodze inicjatywy ludowej),
- prawo sankcji wobec ustaw — książę dysponuje wetem absolutnym: brak jego podpisu w ciągu 6 miesięcy oznacza prawomocne odrzucenie ustawy,
- prawo rozwiązywania parlamentu oraz odraczania i zamykania jego sesji.
Dodatkowo książę mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje oraz może w każdej chwili odwołać rząd i powołać nowy (rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania w ciągu 4 miesięcy). Wszystkie działania organów jurysdykcji wykonywane są w imieniu panującego księcia. Władza ustawodawcza skupiona jest w rękach księcia i jednoizbowego parlamentu. Parlament posiada uprawnienia ustawodawcze i kontrolne wobec administracji księstwa."
12.1. (0–1) Rozstrzygnij, czy państwo, którego dotyczy tekst, jest klasyczną monarchią parlamentarną. Uzasadnij.
12.2. (0–1) Uzasadnij, że w tym państwie istnieje dualizm egzekutywy.
12.3. (0–1) Uzasadnij, że w tym państwie nie funkcjonuje system parlamentarno-komitetowy.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
12.1.
Rozstrzygnięcie: Nie.
Uzasadnienie: uprawnienia księcia opisane w tekście są znacznie szersze niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje wyłącznie reprezentacyjne („panuje, ale nie rządzi"). Tutaj monarcha:
- dysponuje wetem absolutnym wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać,
- mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje, a rząd może odwołać w każdej chwili,
- może rozwiązać parlament oraz odraczać i zamykać jego sesje,
- współdzieli władzę ustawodawczą z parlamentem.
To zestaw uprawnień charakterystyczny dla monarchii konstytucyjnej, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to Księstwo Liechtensteinu.)
12.2.
Dualizm egzekutywy oznacza, że władza wykonawcza jest podzielona między dwa odrębne organy. W opisanym państwie funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone: głową państwa jest książę, a rządem kieruje premier (mianowany przez księcia i wyposażony przez niego w kompetencje). Obok siebie istnieją więc dwa człony egzekutywy — monarcha i gabinet — co jest istotą dualizmu.
12.3.
W systemie parlamentarno-komitetowym (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie komitetem wykonawczym parlamentu: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim.
W opisanym państwie jest inaczej:
- o powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania,
- książę może rozwiązać parlament — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej,
- obowiązuje rozdział władz, a nie ich koncentracja w parlamencie.
W 12.1 kusi odpowiedź „Tak", bo w państwie działa parlament. Sama obecność parlamentu nie czyni monarchii parlamentarną. Rozstrzyga zakres władzy monarchy: w monarchii parlamentarnej jest on figurą reprezentacyjną, a tu ma weto absolutne, mianuje i odwołuje rząd oraz rozwiązuje parlament.
Nie myl trzech typów monarchii. Absolutna — brak konstytucji ograniczającej władcę (Arabia Saudyjska, Oman). Konstytucyjna — konstytucja ogranicza monarchę, ale zachowuje on realną władzę (Liechtenstein, Monako, Maroko). Parlamentarna — monarcha panuje, ale nie rządzi (Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia).
W 12.2 uzasadnienie może być bardzo krótkie i to wystarczy. Klucz CKE uznaje zdanie: „Funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone". Rozbudowywanie odpowiedzi nie szkodzi, ale nie jest wymagane.
Nie myl dualizmu egzekutywy z trójpodziałem władzy. Dualizm dotyczy wewnętrznego podziału władzy wykonawczej (głowa państwa + rząd). Trójpodział to podział na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Egzekutywa monistyczna występuje np. w USA, gdzie prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem administracji.
W 12.3 trzeba najpierw zdefiniować system parlamentarno-komitetowy, a potem pokazać różnicę. Samo „bo tam rządzi książę" nie punktuje — brakuje punktu odniesienia. Konstrukcja odpowiedzi: „W systemie parlamentarno-komitetowym… natomiast w opisanym państwie…".
Weto absolutne kontra zawieszające. Absolutne (Liechtenstein) — parlament nie może go przełamać. Zawieszające (Polska) — Sejm odrzuca weto Prezydenta większością 3/5 głosów. To rozróżnienie warto mieć w zapasie.
Treść zadania (CKE)
Trzy typy monarchii
| Typ | Władza monarchy | Ograniczenia | Przykłady |
|---|---|---|---|
| absolutna | pełnia władzy | brak lub iluzoryczne | Arabia Saudyjska, Oman, Brunei |
| konstytucyjna | realna, ale ograniczona konstytucją | konstytucja, częściowo parlament | Liechtenstein, Monako, Maroko, Jordania |
| parlamentarna | reprezentacyjna — „panuje, ale nie rządzi” | rządzi gabinet odpowiedzialny przed parlamentem | Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia, Holandia, Dania, Norwegia, Japonia |
Test rozstrzygający: czy monarcha może samodzielnie zablokować ustawę albo odwołać rząd? Jeśli tak — monarchia konstytucyjna, nie parlamentarna.
Cztery klasyczne systemy rządów
| System | Egzekutywa | Odpowiedzialność rządu | Przykład |
|---|---|---|---|
| prezydencki | monistyczna | przed prezydentem | USA |
| parlamentarno-gabinetowy | dualistyczna | przed parlamentem | Niemcy, Wielka Brytania, Polska |
| półprezydencki | dualistyczna | podwójna | Francja |
| parlamentarno-komitetowy | podporządkowana parlamentowi | rząd = komitet parlamentu | Szwajcaria |
System parlamentarno-komitetowy (rządów zgromadzenia)
| Cecha | Opis |
|---|---|
| pozycja parlamentu | organ najwyższy — koncentruje władzę |
| rząd | komitet wykonawczy parlamentu, wykonuje jego decyzje |
| głowa państwa | słaba lub kolegialna (w Szwajcarii — Rada Związkowa rotacyjnie) |
| rozwiązanie parlamentu | niemożliwe przez egzekutywę |
| odpowiedzialność | rząd całkowicie podległy parlamentowi |
Opisane w zadaniu państwo łamie wszystkie te cechy: parlament może zostać rozwiązany, rząd zależy od księcia, a władza jest podzielona.
Weto ustawodawcze — typy
| Typ | Kto może przełamać | Przykład |
|---|---|---|
| absolutne | nikt | książę Liechtensteinu |
| zawieszające | parlament kwalifikowaną większością | Prezydent RP (Sejm — 3/5), Prezydent USA (Kongres — 2/3 w obu izbach) |
| kieszonkowe (pocket veto) | — (ustawa upada z braku podpisu przy końcu sesji) | USA |
Punktacja CKE
- 12.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: uprawnienia księcia są szersze niż w monarchii parlamentarnej / charakterystyczne dla monarchii konstytucyjnej.
- 12.2. 1 pkt — wskazanie, że funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone.
- 12.3. 1 pkt — uzasadnienie zestawiające definicję systemu parlamentarno-komitetowego z realiami opisanego państwa.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „monarchia konstytucyjna i parlamentarna, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl