m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MWOP-R0-100-2405 • Otwarte krótkie • 3 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 12

Matura z WOS-u, maj 2024, poziom rozszerzony

Wymaganie:

12.1: (ZR) VIII. Modele sprawowania władzy. 2) Zdający przedstawia, odwołując się do współczesnych przykładów, typologie współczesnych monarchii ze względu na pozycję głowy państwa (absolutna, konstytucyjna, parlamentarna) […]. 12.2: (ZR) VIII. 7) Zdający wyjaśnia mechanizmy wyłaniania rządu […]. 8) Zdający charakteryzuje typy relacji między rządem a głową państwa […]. 12.3: (ZR) VIII. 5) Zdający charakteryzuje systemy polityczne z zachwianym podziałem władzy – parlamentarno-komitetowy […].

Treść zadania

O systemie politycznym jednego z państw Europy: „Monarcha, którym jest dziedziczny w linii męskiej książę, pełni funkcję głowy państwa oraz posiada trzy naczelne uprawnienia:

  • prawo inicjatywy ustawodawczej (dzielone z rządem, prawo to […] przysługuje także parlamentowi oraz obywatelom w drodze inicjatywy ludowej),
  • prawo sankcji wobec ustaw (książę dysponuje wetem absolutnym względem ustaw uchwalanych przez parlament w postaci możliwości niepodpisania ustawy – brak podpisu księcia w ciągu 6 miesięcy od chwili uchwalenia ustawy oznacza jej prawomocne odrzucenie),
  • prawo rozwiązywania parlamentu (posiada je również naród w drodze referendum) oraz odraczania i zamykania jego sesji. […]

Dodatkowo książę [m]ianuje premiera […] i wyposaża go w kompetencje [oraz] może w każdej chwili odwołać rząd i powołać na jego miejsce nowy (rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania nowemu gabinetowi, co musi nastąpić w ciągu 4 miesięcy od chwili jego powołania). […] Wszystkie działania organów jurysdykcji w państwie wykonywane są w imieniu panującego księcia. […] Władza ustawodawcza skupiona jest w rękach księcia i jednoizbowego parlamentu […]. Parlament posiada uprawnienia ustawodawcze i kontrolne wobec administracji księstwa.” (Małe państwa Europy. Specyfika systemu politycznego i aktywności międzynarodowej, red. D. Popławski, Warszawa 2009, s. 324–325)

12.1. (0–1) Rozstrzygnij, czy państwo, którego dotyczy tekst, jest klasyczną monarchią parlamentarną. Uzasadnij.

12.2. (0–1) Uzasadnij, że w tym państwie istnieje dualizm egzekutywy.

12.3. (0–1) Uzasadnij, że w tym państwie nie funkcjonuje system parlamentarno-komitetowy.

Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2405. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

12.1.

Rozstrzygnięcie: Nie.

Uzasadnienie: uprawnienia księcia opisane w tekście są znacznie szersze niż w monarchii parlamentarnej, gdzie władca pełni funkcje przede wszystkim reprezentacyjne („panuje, ale nie rządzi”). Tutaj monarcha:

  • dysponuje wetem absolutnym wobec ustaw, którego parlament nie może przełamać,
  • mianuje premiera i wyposaża go w kompetencje, a rząd może odwołać w każdej chwili,
  • może rozwiązać parlament oraz odraczać i zamykać jego sesje,
  • współdzieli władzę ustawodawczą z parlamentem.

To zestaw uprawnień charakterystyczny dla monarchii konstytucyjnej, w której władca zachowuje realną władzę ograniczoną jedynie ramami konstytucji. (Opisane państwo to Księstwo Liechtensteinu.)

12.2.

Dualizm egzekutywy oznacza, że władza wykonawcza jest podzielona między dwa odrębne organy. W opisanym państwie funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone: głową państwa jest książę, a rządem kieruje premier (mianowany przez księcia i wyposażony przez niego w kompetencje). Obok siebie istnieją więc dwa człony egzekutywy — monarcha i gabinet — co jest istotą dualizmu.

12.3.

W systemie parlamentarno-komitetowym (rządów zgromadzenia) rząd jest jedynie komitetem wykonawczym parlamentu: parlament go powołuje, kontroluje i w każdej chwili może zmienić jego skład, a władza jest skupiona w jednym organie przedstawicielskim.

W opisanym państwie jest inaczej:

  • o powołaniu, kompetencjach i odwołaniu rządu decyduje książę, a nie parlament; rola parlamentu ogranicza się do udzielenia wotum zaufania,
  • książę może rozwiązać parlament — w systemie parlamentarno-komitetowym byłoby to niemożliwe, bo to zgromadzenie stoi najwyżej,
  • obowiązuje rozdział władz, a nie ich koncentracja w parlamencie.
Typowy błąd / pułapka

W 12.1 nie odpowiadaj „Tak” tylko dlatego, że w państwie działa parlament. Sama obecność parlamentu nie czyni monarchii parlamentarną. Rozstrzyga zakres władzy monarchy: w monarchii parlamentarnej jest on figurą reprezentacyjną, a tu ma weto absolutne, mianuje i odwołuje rząd oraz rozwiązuje parlament.

Nie myl trzech typów monarchii. Absolutna — brak konstytucji ograniczającej władcę (Arabia Saudyjska, Oman). Konstytucyjna — konstytucja ogranicza monarchę, ale zachowuje on realną władzę (Liechtenstein, Monako, Maroko). Parlamentarna — monarcha panuje, ale nie rządzi (Wielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia).

W 12.2 uzasadnienie może być krótkie. Przykładowa odpowiedź w zasadach oceniania CKE to jedno zdanie: „Funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone”.

Nie myl dualizmu egzekutywy z trójpodziałem władzy. Dualizm dotyczy wewnętrznego podziału władzy wykonawczej (głowa państwa + rząd). Trójpodział to podział na ustawodawczą, wykonawczą i sądowniczą. Egzekutywa monistyczna występuje np. w USA, gdzie prezydent jest jednocześnie głową państwa i szefem administracji.

W 12.3 pokaż różnicę między systemem parlamentarno-komitetowym a opisanym państwem. Przykładowe odpowiedzi CKE mają konstrukcję: „W systemie parlamentarno-komitetowym… natomiast w państwie, którego dotyczy tekst…”.

Weto absolutne kontra zawieszające. Absolutne (w tekście) — parlament nie może go przełamać. Zawieszające (Polska) — Sejm odrzuca weto Prezydenta większością 3/5 głosów.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 12 — WOS 2024, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MWOP-R0-100-A-2405 — zadanie 12. Na podstawie: CKE, matura maj 2024, WOS PR Oryginalny PDF CKE, str. 14

Trzy typy monarchii

TypWładza monarchyOgraniczeniaPrzykłady
absolutnapełnia władzybrak lub iluzoryczneArabia Saudyjska, Oman, Brunei
konstytucyjnarealna, ale ograniczona konstytucjąkonstytucja, częściowo parlamentLiechtenstein, Monako, Maroko, Jordania
parlamentarnareprezentacyjna — „panuje, ale nie rządzi”rządzi gabinet odpowiedzialny przed parlamentemWielka Brytania, Szwecja, Hiszpania, Belgia, Holandia, Dania, Norwegia, Japonia

Test rozstrzygający: czy monarcha może samodzielnie zablokować ustawę albo odwołać rząd? Jeśli tak — monarchia konstytucyjna, nie parlamentarna.

Cztery klasyczne systemy rządów

SystemEgzekutywaOdpowiedzialność rząduPrzykład
prezydenckimonistycznaprzed prezydentemUSA
parlamentarno-gabinetowydualistycznaprzed parlamentemNiemcy, Wielka Brytania, Polska
półprezydenckidualistycznapodwójnaFrancja
parlamentarno-komitetowypodporządkowana parlamentowirząd = komitet parlamentuSzwajcaria

System parlamentarno-komitetowy (rządów zgromadzenia)

CechaOpis
pozycja parlamentuorgan najwyższy — koncentruje władzę
rządkomitet wykonawczy parlamentu, wykonuje jego decyzje
głowa państwasłaba lub kolegialna (w Szwajcarii — Rada Związkowa rotacyjnie)
rozwiązanie parlamentuniemożliwe przez egzekutywę
odpowiedzialnośćrząd całkowicie podległy parlamentowi

Opisane w zadaniu państwo nie ma tych cech: parlament może zostać rozwiązany, rząd zależy od księcia, a głową państwa jest jednoosobowo monarcha.

Weto ustawodawcze — typy

TypKto może przełamaćPrzykład
absolutneniktksiążę Liechtensteinu
zawieszająceparlament kwalifikowaną większościąPrezydent RP (Sejm — 3/5), Prezydent USA (Kongres — 2/3 w obu izbach)
kieszonkowe (pocket veto)— (ustawa upada z braku podpisu przy końcu sesji)USA

Punktacja CKE

  • 12.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem: uprawnienia księcia są szersze niż w monarchii parlamentarnej / charakterystyczne dla monarchii konstytucyjnej.
  • 12.2. 1 pkt — wskazanie, że funkcje głowy państwa i szefa rządu są rozdzielone.
  • 12.3. 1 pkt — uzasadnienie zestawiające definicję systemu parlamentarno-komitetowego z realiami opisanego państwa.
  • Razem: 3 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „typy monarchii, Liechtenstein, dualizm egzekutywy, system parlamentarno-komitetowy, weto absolutne” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl