Zadanie 31
Matura z WOS-u, maj 2019, poziom rozszerzony
Wymaganie: IX.4-IX.5 - charakteryzuje europejskie systemy ochrony praw czlowieka (RE/EKPC/ETPC, UE/KPP UE/TSUE); rozumie procedury dochodzenia praw.
Treść zadania
Material zrodlowy: trzy tematy wypracowania do wyboru. Temat 1: "Aktywnosc spolecznosci lokalnej to nie tylko udzial w wyborach organow samorzadu gminnego - scharakteryzuj formy wplywu tej spolecznosci na funkcjonowanie organow gminy oraz na decyzje dotyczace gminnej wspolnoty samorzadowej w Rzeczypospolitej Polskiej." Temat 2: "Porownujac tryb wyboru i kompetencje Sejmu RP i Senatu RP, uzasadnij, ze obowiazujacy w Rzeczypospolitej Polskiej rownolegla parlament jest zgodny z modelem przedstawionej analizy" (z fragmentem o bikameralizmie - cyt. M. Welkowski). Temat 3: "Scharakteryzuj system ochrony praw czlowieka i obywatela Rady Europy oraz Unii Europejskiej - dokumenty dotyczace tych praw, instytucje stojace na strazy ich przestrzegania oraz mozliwosci ich dochodzenia przez obywateli panstw czlonkowskich tych organizacji" (z fragmentem formularza skargi do jednego z trybunalow miedzynarodowych - skargi do ETPC: pkt E. Opis stanu faktycznego, F. Opis zarzucanych narusza, G. Zgodnosc z kryteriami dopuszczalnosci - art. 35 § 1 Konwencji).
Polecenie CKE: "Wybierz jeden z podanych tematow i napisz wypracowanie."
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-201905. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
WYPRACOWANIE - punktacja CKE: tresc do 8 pkt + poprawnosc jezykowa, kompozycja, terminologia do 4 pkt = 12 pkt.
Temat 3 (najczesciej wybierany) - SCHEMAT TRESCI:
Rada Europy (RE, zal. 1949, siedziba Strasburg, 46 panstw):
- Dokument: KONWENCJA O OCHRONIE PRAW CZLOWIEKA I PODSTAWOWYCH WOLNOSCI (EKPC, 1950, Polska ratyfikowala 1993). Protokoly dodatkowe (np. zniesienie kary smierci - prot. 6 i 13).
- Instytucja: Europejski Trybunal Praw Czlowieka (ETPC) w Strasburgu - po jednym sedzim z kazdego panstwa-strony, kadencja 9 lat. Komisarz Praw Czlowieka RE.
- Dochodzenie: skarga indywidualna po wyczerpaniu krajowych srodkow odwolawczych (6 miesiecy od ostatecznego orzeczenia - po 2022 r. zmieniono na 4 miesiace; art. 35 EKPC). Wyrok ETPC jest WIAZACY dla panstwa.
Unia Europejska (UE, traktat z Maastricht 1992, 27 panstw):
- Dokument: KARTA PRAW PODSTAWOWYCH UE (2000, weszla w zycie z Traktatem Lizbonskim 2009). Wartosci UE z art. 2 TUE.
- Instytucja: Trybunal Sprawiedliwosci UE (TSUE) w Luksemburgu - 27 sedziow + Sad UE. Rzecznik Praw Obywatelskich UE. Agencja Praw Podstawowych UE (FRA) w Wiedniu.
- Dochodzenie: pytanie prejudycjalne sadu krajowego do TSUE (art. 267 TFUE), skarga obywatela na akt UE do Sadu UE, skarga do Rzecznika UE, skarga do KE o naruszenie prawa UE.
Roznice:
- RE: szerszy zasiag (46 panstw, m.in. Rosja do 2022, Ukraina, Turcja), klasyczny system praw I generacji.
- UE: zasiag tylko 27 panstw, ale glebsza integracja - bezposrednie stosowanie prawa UE, supremacja TSUE.
- Polska obywatel moze: (a) zlozyc skarge do ETPC, (b) ojciec lub matka sprawy w sadzie krajowym moga zlozyc wniosek o pytanie prejudycjalne do TSUE.
Klucz: identyfikacja material zrodlowy - formularz skargi do TRYBUNALU EUROPEJSKIEGO PRAW CZLOWIEKA (ETPC) - pkt G dotyczy art. 35 EKPC (warunki dopuszczalnosci).
Pulapka 1: pomylenie RE (Rada Europy, organizacja miedzyrzadowa) z RADA EUROPEJSKA (organ UE - szefowie panstw). Pulapka 2: pomylenie ETPC (Strasburg, EKPC, RE) z TSUE (Luksemburg, prawo UE, UE) z MTS (Haga, ONZ, spory miedzypanstwowe). Pulapka 3: brak struktury w wypracowaniu - klucz CKE wymaga porownania (RE vs UE) oraz odniesienia do materialu zrodlowego (formularz ETPC).
Strona arkusza CKE z trescia zadania
Rozwiazanie
Wypracowanie WOS - 12 pkt (tresc 8 pkt + jezyk/kompozycja/terminologia 4 pkt)
Trzy tematy do wyboru:
Temat 1: Formy aktywnosci spolecznosci lokalnej w gminie
Glowne formy wplywu obywateli na gmine:
- Wybory - rada gminy i wojt/burmistrz/prezydent (co 5 lat od 2018);
- Referendum lokalne - obywatele moga zarazadzic w sprawach gminy (frekwencja >30%; w sprawie odwolania wojta dodatkowo trzeba uzbierac wnioski 10% mieszkancow);
- Inicjatywa uchwalodawcza obywateli (od 2018 r. - grupa min. 100/200/300 mieszkancow w zaleznosci od wielkosci gminy);
- Konsultacje spoleczne (art. 5a ustawy o samorzadzie gminnym);
- Budzet obywatelski (obligatoryjny w miastach na prawach powiatu - min. 0,5% wydatkow);
- Skargi i wnioski (art. 227-237 KPA);
- Wybor sotysa, rady soleckiej, dzielnicowej, osiedlowej;
- Stowarzyszenia, fundacje, organizacje pozarzadowe lokalne (NGO);
- Petycje (ustawa o petycjach z 2014 r.).
Podstawa prawna: Ustawa o samorzadzie gminnym (8 III 1990 r.), Konstytucja RP art. 169-172, Ustawa o referendum lokalnym (15 IX 2000 r.).
Temat 2: Sejm vs Senat - bikameralizm w RP
Tryb wyboru:
- Sejm: 460 poslow, wybory proporcjonalne (metoda D’Hondta), prog 5%/8%, 41 okregow.
- Senat: 100 senatorow, wybory wiekszosciowe (jednomandatowe), 100 okregow, brak progu.
Kompetencje Sejmu (silniejsza izba):
- Wybor RM, wotum nieufnosci, kontrola rzadu;
- Ostateczne odrzucenie weta Senatu (zwykla wiekszoscia, w ustawie budzetowej Senat ma 20 dni);
- Wybor Marszalka Sejmu (zastepca Prezydenta przy vacacie urzedu).
Kompetencje Senatu (slabsza izba - bikameralizm asymetryczny):
- Prawo inicjatywy ustawodawczej;
- 30 dni na poprawki do ustaw Sejmu;
- Zgoda na powolanie RPO, NIK, Prezesa NBP;
- Zarzadzanie referendum oglnokrajowym (przyjecie ustawy lub uchwaly Sejmu).
Wniosek: Polska ma bikameralizm asymetryczny - Sejm jest izba pierwsza i silniejsza, Senat - druga i refleksyjna.
Temat 3: Europejskie systemy ochrony praw czlowieka
System Rady Europy (najczesciej wybierany - material zrodlowy ETPC):
| Element | Szczegoly |
|---|---|
| Organizacja | Rada Europy (1949, Strasburg, 46 panstw) |
| Dokument | Europejska Konwencja Praw Czlowieka (1950, Polska 1993) |
| Trybunal | ETPC (Strasburg, 1 sedzia z kazdego panstwa) |
| Sciezka obywatela | Skarga indywidualna po wyczerpaniu srodkow krajowych (art. 35 § 1 EKPC - widoczny w materiale zrodlowym!); od 2022 r. termin 4 miesiace |
| Skutek wyroku | Wiazacy dla panstwa, slusznosc zadoscuczynienia (art. 41), kontrola wykonania przez Komitet Ministrow RE |
System Unii Europejskiej:
| Element | Szczegoly |
|---|---|
| Organizacja | Unia Europejska (Traktat z Maastricht 1992, 27 panstw) |
| Dokument | Karta Praw Podstawowych UE (2000, moc prawna od Traktatu Lizbonskiego 2009); art. 2 TUE - wartosci UE |
| Trybunal | TSUE (Luksemburg) - Trybunal Sprawiedliwosci + Sad UE |
| Sciezka obywatela | Pytanie prejudycjalne sadu krajowego (art. 267 TFUE); skarga do Rzecznika Praw Obywatelskich UE; skarga do KE o naruszenie prawa UE; skarga do Sadu UE na akt instytucji UE |
| Skutek wyroku | Wiazacy; zasada pierwszenstwa prawa UE i bezposredniego skutku |
Material zrodlowy - formularz skargi z pkt E (opis stanu faktycznego), F (zarzucane naruszenia + protokoly), G (zgodnosc z art. 35 § 1 Konwencji - dopuszczalnosc, wyczerpanie srodkow krajowych) - to formularz skargi do ETPC w Strasburgu.
Wnioski porownawcze:
- RE ma szerszy zasieg (46 panstw vs 27 UE), ale UE oferuje glebsza ochrone w obszarach prawa UE;
- Obywatel Polski moze rownolegle korzystac z OBYDWU systemow (np. po wyczerpaniu Polski → ETPC; w sprawach prawa UE → TSUE przez sad krajowy);
- Polska jest stroną EKPC od 1993 r. i czlonkiem UE od 1 maja 2004 r.
Struktura wypracowania (klucz CKE):
- Wprowadzenie - dwa rownolegle systemy europejskie.
- RE/EKPC/ETPC - dokument, instytucja, droga dochodzenia.
- UE/KPP UE/TSUE - dokument, instytucja, droga dochodzenia.
- Porownanie i synteza.
- Odniesienie do materialu zrodlowego (formularz ETPC, art. 35 EKPC).
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wypracowanie WOS, samorzad gminny, Sejm vs Senat, ETPC, Konwencja" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl