Zadanie 10
Matura z WOS-u, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zad. 10.1: (ZR) I. Wiedza i rozumienie. 3) Zdający przedstawia różne formy rywalizacji o władzę państwową, jej sprawowania oraz kontroli. (ZR) VIII. Modele sprawowania władzy. 4) Zdający charakteryzuje systemy ze szczególną rolą prezydenta – klasyczny prezydencki (na przykładzie Stanów Zjednoczonych Ameryki) i semiprezydencki/parlamentarno-prezydencki (na przykładzie Republiki Francuskiej).
Zad. 10.2: (ZR) I. 3) […]. (ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie informacji. 1) […] wykorzystuje informacje na temat życia […] politycznego, krytycznie je analizuje, samodzielnie wyciąga wnioski. (ZR) VIII. Modele sprawowania władzy. 1) Zdający analizuje sposób wyboru […] głowy państwa we współczesnych republikach; 4) […]; 8) charakteryzuje typy relacji między rządem a głową państwa na przykładzie Republiki Francuskiej […]. (ZR) X. Kontrola władzy. 4) Zdający […] przedstawia procedury, które służą opozycji do kontroli działań rządu.
Treść zadania
Fragmenty konstytucji państwa 1.:
Art. 6. Prezydent Republiki jest wybierany na 5 lat w wyborach powszechnych. Art. 8. Prezydent Republiki powołuje premiera. […] Na wniosek premiera powołuje innych członków rządu i ich odwołuje. Art. 9. Prezydent Republiki przewodniczy Radzie Ministrów. Art. 21. Premier kieruje działalnością rządu. […] Art. 50. W przypadku gdy Zgromadzenie Narodowe uchwali wotum nieufności […], premier składa Prezydentowi Republiki dymisję rządu.
Schemat. Egzekutywa i legislatywa na szczeblu federalnym w państwie 2.: elektorat wybiera Kongres (Senat i Izba Reprezentantów — legislatywa), a w wyborach pośrednich — prezydenta (egzekutywa); od prezydenta strzałka prowadzi do gabinetu.
10.1. (0–1) Podaj nazwy państw, których systemów politycznych dotyczą przedstawione materiały.
10.2. (0–2) Wyjaśnij, na czym polega różnica między systemami politycznymi państw 1. i 2. w każdym z aspektów: sposób wyboru głowy państwa, struktura egzekutywy, odpowiedzialność polityczna egzekutywy.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
10.1.
- Państwo 1. — Republika Francuska (Francja) — system półprezydencki (semiprezydencki).
- Państwo 2. — Stany Zjednoczone Ameryki (USA) — system prezydencki.
10.2. (przykładowa odpowiedź)
| Aspekt | Francja | USA |
|---|---|---|
| Sposób wyboru głowy państwa | prezydent wybierany w wyborach bezpośrednich (powszechnych, w dwóch turach) | prezydent wybierany w wyborach pośrednich — przez kolegium elektorów |
| Struktura egzekutywy | egzekutywa dualistyczna (otwarta) — prezydent oraz rząd z premierem na czele | egzekutywa monistyczna (zamknięta) — władza wykonawcza skupiona w rękach prezydenta, stojącego na czele gabinetu |
| Odpowiedzialność polityczna egzekutywy | rząd ponosi odpowiedzialność parlamentarną — Zgromadzenie Narodowe może uchwalić wotum nieufności (art. 50) | sekretarze są odpowiedzialni politycznie wyłącznie przed prezydentem; Kongres nie może odwołać gabinetu wotum nieufności |
W 10.2 trzeba podać trzy różnice, żeby dostać 2 punkty. Dwie różnice to tylko 1 punkt, jedna — zero. To zadanie z ostrym progiem, więc żaden wiersz tabeli nie może zostać pusty.
Zestawiaj oba państwa. Polecenie każe wyjaśnić różnicę, więc samo „w USA prezydent stoi na czele gabinetu” bez wskazania, jak jest we Francji, jest ryzykowne — to opis, a nie różnica.
Największa pułapka: wybory prezydenckie w USA jako „bezpośrednie”. Obywatele głosują, ale formalnie wybierają elektorów, którzy dopiero wybierają prezydenta. To wybory pośrednie — i właśnie dlatego możliwa jest sytuacja, w której zwycięzca głosowania powszechnego przegrywa wybory.
Nie myl impeachmentu z wotum nieufności. Impeachment w USA to odpowiedzialność konstytucyjna (prawna) za delikt — nie polityczna. Wotum nieufności we Francji to odpowiedzialność polityczna za sam kierunek działania rządu, bez zarzutu złamania prawa.
Różnicę w odpowiedzialności buduj na odpowiedzialności parlamentarnej. We Francji rząd odpowiada przed Zgromadzeniem Narodowym (art. 50 — wotum nieufności); w USA członkowie gabinetu odpowiadają politycznie przed prezydentem, a odpowiedzialności parlamentarnej gabinetu nie ma.
W 10.1 nie wystarczy napisać „republika prezydencka” i „republika półprezydencka”. Polecenie pyta o nazwy państw, a nie typy systemów.
Treść zadania (CKE)
Trzy modele systemów politycznych
| Cecha | Prezydencki (USA) | Półprezydencki (Francja) | Parlamentarno-gabinetowy (Niemcy, Polska) |
|---|---|---|---|
| wybór głowy państwa | pośredni (elektorzy) | bezpośredni | parlament lub bezpośredni, ale słaba pozycja |
| struktura egzekutywy | monistyczna — sam prezydent | dualistyczna — prezydent + premier | dualistyczna, ale rządzi premier |
| kto tworzy rząd | prezydent (za zgodą Senatu) | prezydent powołuje premiera, a na jego wniosek ministrów (art. 8) | parlament / większość parlamentarna |
| wotum nieufności | brak | jest (art. 50) | jest |
| odpowiedzialność polityczna | gabinet przed prezydentem | rząd przed Zgromadzeniem Narodowym | rząd przed parlamentem |
| rozwiązanie parlamentu | niemożliwe | prezydent może rozwiązać Zgromadzenie Narodowe | możliwe w określonych sytuacjach |
Jak rozpoznać system na podstawie przepisów
Trzy pytania pomocnicze:
- Czy jest premier obok prezydenta? Nie → prezydencki. Tak → idź dalej.
- Czy prezydent jest wybierany bezpośrednio i ma realne kompetencje (przewodniczy rządowi, powołuje premiera)? Tak → półprezydencki.
- Czy prezydent pełni funkcje głównie reprezentacyjne? Tak → parlamentarno-gabinetowy.
W tym zadaniu art. 6, 8 i 9 (bezpośredni wybór, powoływanie premiera, przewodniczenie Radzie Ministrów) plus art. 50 (wotum nieufności) jednoznacznie wskazują na Francję.
Egzekutywa otwarta i zamknięta
| Typ | Kto ją tworzy | Przykład |
|---|---|---|
| zamknięta (monistyczna) | jeden organ — prezydent | USA |
| otwarta (dualistyczna) | głowa państwa i rząd | Francja, Polska, Niemcy |
Terminy „otwarta/zamknięta” i „dualistyczna/monistyczna” bywają używane zamiennie; w przykładowej odpowiedzi CKE użyto pary „otwarta/zamknięta”.
Kohabitacja — specyfika systemu francuskiego
Ponieważ prezydent i większość parlamentarna pochodzą z osobnych wyborów, może się zdarzyć, że należą do przeciwnych obozów. Wtedy prezydent w praktyce powołuje premiera z obozu przeciwnego (rząd bez poparcia Zgromadzenia Narodowego mógłby zostać obalony wotum nieufności) — to kohabitacja. W takiej sytuacji ośrodek realnej władzy przesuwa się od prezydenta do premiera. W systemie prezydenckim USA kohabitacja w tej postaci nie występuje, bo nie ma tam rządu odpowiedzialnego przed parlamentem.
Punktacja CKE
- 10.1. 1 pkt — obie nazwy: Francja (Republika Francuska) i USA (Stany Zjednoczone Ameryki).
- 10.2. 2 pkt — trzy poprawne różnice; 1 pkt — dwie różnice; 0 pkt — inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „systemy polityczne, system polprezydencki Francja, system prezydencki USA, egzekutywa otwarta i zamknieta, odpowiedzialnosc polityczna rzadu” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl