Zadanie 13
Matura z WOS-u, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) XII. Prawa człowieka i ich ochrona międzynarodowa — generacje praw człowieka, europejski system ochrony praw człowieka. (ZP) IV. Prawa człowieka i ich ochrona — Europejska Konwencja Praw Człowieka, Europejski Trybunał Praw Człowieka, skarga indywidualna.
Treść zadania
Fragment wyroku jednego z trybunałów z siedzibą w Strasburgu (sprawa Kędzior przeciwko Polsce, skarga nr 45026/07, wyrok z 16.10.2012 r.):
[…] art. 5 ust. 1 Konwencji, który stanowi: „Każdy ma prawo do wolności i bezpieczeństwa osobistego. Nikt nie może być pozbawiony wolności, z wyjątkiem […] zgodnego z prawem pozbawienia wolności osoby […] umysłowo chorej".
Skarżący twierdził, że umieszczenie go w domu pomocy społecznej stanowiło naruszenie art. 5 ust. 1 Konwencji. […] skarżący nie mógł swobodnie opuścić domu opieki. […] pozostawał pod całkowitą kontrolą domu pomocy społecznej. […] skarżący nigdy nie wyraził zgody na umieszczenie go w zakładzie opiekuńczym […].
Z TYCH WZGLĘDÓW TRYBUNAŁ JEDNOGŁOŚNIE 1. Uznaje skargę za dopuszczalną; 2. Stwierdza, że nastąpiło naruszenie art. 5 ust. 1 Konwencji.
13.1. (0–1) Rozstrzygnij, czy wyrok został wydany w sprawie naruszania praw i wolności człowieka zaliczanych do drugiej generacji. Odpowiedź uzasadnij.
13.2. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):
- Wyrok wydał Europejski Trybunał Praw Człowieka, funkcjonujący w systemie ochrony praw człowieka Rady Europy.
- Konwencja, do której odwołano się w wyroku, to Konwencja o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności z 1950 r., zwana także Europejską Konwencją Praw Człowieka.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
13.1.
Rozstrzygnięcie: Nie.
Uzasadnienie: wyrok dotyczy prawa do wolności i bezpieczeństwa osobistego, czyli prawa osobistego, należącego do pierwszej generacji praw człowieka (prawa osobiste i polityczne). Druga generacja obejmuje prawa socjalne, ekonomiczne i kulturalne — do pracy, nauki, zabezpieczenia społecznego, ochrony zdrowia. Sprawa nie dotyczy jednak jakości opieki ani prawa do pomocy społecznej, lecz pozbawienia wolności bez zgody i bez podstawy prawnej — a to klasyczne prawo pierwszej generacji.
13.2. PP
- P — trybunałem z siedzibą w Strasburgu, orzekającym o naruszeniach Konwencji, jest Europejski Trybunał Praw Człowieka. Działa on w ramach Rady Europy, a nie Unii Europejskiej.
- P — chodzi o Konwencję o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności, podpisaną w Rzymie w 1950 r., powszechnie nazywaną Europejską Konwencją Praw Człowieka.
W 13.1 kusi odpowiedź „Tak", bo sprawa dotyczy domu pomocy społecznej. Instytucja pomocy społecznej kojarzy się z prawami socjalnymi (II generacja) — ale przedmiotem sporu jest wolność osobista, nie prawo do opieki. Liczy się to, jakie prawo zostało naruszone, a nie w jakiej instytucji.
Rozstrzygnięcie „Nie" wymaga wskazania właściwej generacji. Samo „Nie, to nie druga generacja" nie punktuje — trzeba dopowiedzieć, że jest to prawo pierwszej generacji, osobiste.
W 13.2 najczęstszy błąd to pomylenie ETPC z Trybunałem Sprawiedliwości UE. Zestawienie do zapamiętania: Strasburg = ETPC = Rada Europy = Konwencja; Luksemburg = TSUE = Unia Europejska = traktaty. Oba są europejskie, ale należą do dwóch zupełnie różnych organizacji.
Nie myl też Europejskiej Konwencji Praw Człowieka z Kartą praw podstawowych UE. Konwencja to akt Rady Europy z 1950 r.; Karta to akt Unii Europejskiej, moc prawną uzyskała z traktatem lizbońskim w 2009 r.
Uwaga na skargę indywidualną. Do ETPC może się zwrócić osoba fizyczna, ale dopiero po wyczerpaniu krajowej drogi prawnej i w terminie 4 miesięcy od prawomocnego orzeczenia (do 2022 r. — 6 miesięcy).
Treść zadania (CKE)
Trzy generacje praw człowieka
| Generacja | Charakter | Przykłady | Rola państwa |
|---|---|---|---|
| I — osobiste i polityczne | wolnościowe (negatywne) | życie, wolność osobista, nietykalność, sumienie, wybory, zrzeszanie się | powstrzymać się od ingerencji |
| II — socjalne, ekonomiczne, kulturalne | roszczeniowe (pozytywne) | praca, nauka, ochrona zdrowia, zabezpieczenie społeczne | działać i zapewnić świadczenia |
| III — solidarnościowe | zbiorowe | pokój, czyste środowisko, rozwój, dostęp do dóbr wspólnych | współpracować z innymi państwami |
Prosty test na generację: czy państwo ma coś zrobić, czy czegoś zaniechać? Jeśli zaniechać (nie zamykać, nie cenzurować) — I generacja. Jeśli zrobić (zapewnić szkołę, leczenie) — II generacja.
Strasburg czy Luksemburg — dwa systemy europejskie
| Cecha | ETPC | TSUE |
|---|---|---|
| siedziba | Strasburg | Luksemburg |
| organizacja | Rada Europy (46 państw) | Unia Europejska (27 państw) |
| podstawa orzekania | Europejska Konwencja Praw Człowieka (1950) | traktaty UE, prawo wtórne |
| kto może skarżyć | osoba fizyczna, po wyczerpaniu drogi krajowej | głównie państwa, instytucje, sądy krajowe (pytania prejudycjalne) |
| przedmiot | naruszenie praw człowieka przez państwo | stosowanie i wykładnia prawa UE |
Rada Europy powstała w 1949 r., jej głównym dorobkiem jest Konwencja z 1950 r. (weszła w życie w 1953). Polska należy do Rady Europy od 1991 r., Konwencję ratyfikowała w 1993 r.
Droga skargi do ETPC
- Wyczerpanie wszystkich krajowych środków odwoławczych.
- Złożenie skargi w terminie 4 miesięcy od prawomocnego orzeczenia krajowego.
- Badanie dopuszczalności skargi (jak w pkt 1 sentencji cytowanego wyroku).
- Wyrok — stwierdzenie naruszenia i ewentualne słuszne zadośćuczynienie.
- Nadzór nad wykonaniem wyroku sprawuje Komitet Ministrów Rady Europy.
Wyrok ETPC nie uchyla orzeczenia krajowego, ale zobowiązuje państwo do usunięcia naruszenia — także przez zmianę prawa. Sprawa Kędzior przeciwko Polsce doprowadziła właśnie do zmian w przepisach o ubezwłasnowolnieniu i umieszczaniu w domach pomocy społecznej.
Punktacja CKE
- 13.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (Nie) wraz z uzasadnieniem wskazującym, że wolność osobista należy do praw pierwszej generacji.
- 13.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (PP).
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „generacje praw czlowieka, Europejski Trybunal Praw Czlowieka, Rada Europy, Europejska Konwencja Praw Czlowieka, wolnosc osobista" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl