Zadanie 2
Matura z WOS-u, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) III. Struktura społeczna — wykluczenie społeczne, jego przyczyny i skutki. (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo — funkcje rodziny. II. Wykorzystanie i tworzenie informacji — analiza tekstu źródłowego.
Treść zadania
Tekst. O jednym ze zjawisk społecznych: „Jednostki i grupy zajmujące niższe pozycje społeczne mają ograniczony dostęp do lepszego wykształcenia, pracy, opieki zdrowotnej i kultury. Dzieci pochodzące z tych grup narażone są na dziedziczenie niekorzystnego położenia. Ubóstwo przyczynia się do […] obniżenia poczucia wartości, poczucia deprywacji […], dezintegracji rodziny, rozwoju przestępczości, nierównego startu życiowego […], marginalizacji w życiu społecznym i kulturalnym. […] Zmianę […] najbardziej utrudniają im jednak nie warunki socjalne, a problemy emocjonalne: brak wiary w siebie, niskie poczucie sprawczości, bezradność […], brak wzorców […]".
2.1. (0–1) Rozstrzygnij, czy zjawisko opisane w tekście jest związane ze stratyfikacyjną funkcją rodziny. Odpowiedź uzasadnij.
2.2. (0–1) Dokończ zdanie. W tekście wyjaśniono:
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
2.1.
Rozstrzygnięcie: Tak.
Uzasadnienie: stratyfikacyjna funkcja rodziny polega na tym, że rodzina wyznacza dziecku pozycję w hierarchii społecznej. Tekst opisuje dokładnie ten mechanizm: dzieci przychodzące na świat w rodzinach ubogich „narażone są na dziedziczenie niekorzystnego położenia" — pozostają na tym samym szczeblu drabiny społecznej co rodzice. „Dziedziczenie biedy" jest więc bezpośrednim efektem stratyfikacyjnej funkcji rodziny: to nie własne wybory jednostki, lecz status rodziny pochodzenia przesądza o jej pozycji.
2.2. C — przyczyny wykluczenia społecznego.
Tekst wymienia czynniki, które prowadzą do marginalizacji: ograniczony dostęp do wykształcenia, pracy, opieki zdrowotnej i kultury, a także bariery emocjonalne (brak wiary w siebie, bezradność, brak wzorców). To katalog przyczyn wykluczenia, nie opis konfliktu, nie zestaw rozwiązań i nie mechanizm kontroli społecznej.
W 2.1 samo „Tak" bez uzasadnienia to zero punktów. Zadanie na rozstrzygnięcie zawsze punktuje łącznie rozstrzygnięcie i uzasadnienie — nawet trafne „Tak" bez wyjaśnienia nie daje punktu.
Uzasadnienie musi połączyć tekst z pojęciem. Nie wystarczy zdefiniować funkcję stratyfikacyjną („rodzina wyznacza pozycję społeczną") ani samo streścić tekst („bieda się dziedziczy"). Trzeba pokazać, że to, co opisuje tekst, jest przykładem tego pojęcia.
Nie pomyl funkcji stratyfikacyjnej z socjalizacyjną. Socjalizacyjna to przekazywanie norm i ról; stratyfikacyjna to wyznaczanie miejsca w hierarchii. Tekst mówi o pozycji społecznej i dostępie do dóbr — czyli o stratyfikacji.
W 2.2 kusi odpowiedź B. Tekst wymienia problemy i ich źródła, ale nie proponuje żadnych rozwiązań — nie ma tam ani jednego zdania o tym, co należałoby zrobić. Odpowiedź D (kontrola społeczna) też jest z innej bajki: kontrola społeczna to mechanizmy egzekwowania norm, a nie ubóstwo.
Uwaga na słowo „deprywacja". To poczucie niezaspokojenia potrzeb, nie to samo co ubóstwo. Deprywacja względna — poczucie, że ma się mniej niż inni — może występować także u osób obiektywnie niebiednych i jest jednym z ważniejszych pojęć w tym dziale.
Treść zadania (CKE)
Funkcje rodziny — pełna lista
| Funkcja | Na czym polega |
|---|---|
| prokreacyjna | wydawanie na świat potomstwa |
| socjalizacyjna | przekazanie norm, ról i wzorów zachowań |
| stratyfikacyjna | wyznaczenie pozycji społecznej potomstwa |
| ekonomiczna | zaspokojenie potrzeb materialnych |
| opiekuńcza | opieka nad niesamodzielnymi członkami |
| kulturalna | przekaz języka i dorobku kulturowego |
| emocjonalna | zaspokojenie potrzeb uczuciowych |
Dwie środkowe są mylone najczęściej. Prosty test: jeśli mowa o tym, czego dziecko się uczy — socjalizacja; jeśli o tym, gdzie kończy w hierarchii — stratyfikacja.
Wykluczenie społeczne a ubóstwo
To nie synonimy. Ubóstwo jest jedną z przyczyn wykluczenia, ale wykluczenie jest pojęciem szerszym:
Wykluczenie obejmuje także niepełnosprawność, wiek, pochodzenie etniczne, miejsce zamieszkania czy brak kompetencji cyfrowych. Odwrotnie też: osoba uboga nie musi być wykluczona, jeśli zachowuje więzi społeczne i dostęp do instytucji.
Bariery, o których mówi tekst — dwa poziomy
| Poziom | Przykłady z tekstu |
|---|---|
| strukturalny (zewnętrzny) | ograniczony dostęp do wykształcenia, pracy, opieki zdrowotnej, kultury |
| psychologiczny (wewnętrzny) | brak wiary w siebie, niskie poczucie sprawczości, bezradność, brak wzorców |
Autorka tekstu stawia mocną tezę: to bariery drugiego rodzaju są trudniejsze do przełamania. Ten wniosek warto zapamiętać, bo pojawia się w zadaniach o skuteczności polityki społecznej — samo świadczenie pieniężne nie usuwa braku wzorców i poczucia bezradności.
Punktacja CKE
- 2.1. 1 pkt — poprawne rozstrzygnięcie (Tak) wraz z poprawnym uzasadnieniem.
- 2.2. 1 pkt — odpowiedź C.
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „wykluczenie spoleczne, dziedziczenie biedy, stratyfikacyjna funkcja rodziny, ubostwo" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl