Zadanie 7
Matura z WOS-u, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) II. Różnorodność kulturowa — obrzędy i ich typy, akulturacja. (ZR) IV. Aspekty etniczne życia społecznego — mniejszości narodowe i etniczne w Polsce, ich status prawny i wyznanie. II. Wykorzystanie i tworzenie informacji — porównanie tekstów źródłowych.
Treść zadania
Tekst 1. A. van Gennep o jednym z typów obrzędów: „Życie jednostki […] zasadza się na sukcesywnym przechodzeniu z jednej grupy wieku do drugiej, od jednego typu zajęć do drugiego. […] przejściu towarzyszą specjalne akty […]. Każdemu z tych etapów towarzyszą ceremonie. Ich cel jest niezmienny: przeprowadzić jednostkę z jednego ściśle określonego stanu do drugiego — równie ściśle zdefiniowanego."
Tekst 2. O świętowaniu przez Łemków: zanik i próby odrodzenia zwyczaju chodzenia po domach grup kolędniczych z „wertepem" (jasełkami) na Ziemi Lubuskiej; udział w nabożeństwie w czasie świąt.
Tekst 3. O nadawaniu imion wśród Łemków: tradycja imion chrześcijańskich z kalendarza liturgicznego, spisy przesiedleńców, a „od lat siedemdziesiątych [XX w.] coraz częściej zaczyna się spotykać wśród łemkowskich dzieci imiona polskie, niespotykane wcześniej na Łemkowszczyźnie". „Uroczyste nadanie imienia jest nierozerwalnie związane z ceremonią chrztu."
7.1. (0–1) Rozstrzygnij, który z obrzędów (z tekstu 2. czy 3.) jest przykładem typu obrzędu przedstawionego w tekście 1. Uzasadnij.
7.2. (0–1) Oceń prawdziwość stwierdzeń (P/F):
- Łemkowszczyzna to część Ziemi Lubuskiej.
- Mniejszość, której dotyczą teksty 2. i 3., ma w Polsce status prawny mniejszości etnicznej.
7.3. (0–1) Podaj nazwę Kościoła nierzymskokatolickiego, w którym mniejszość ta odbywała obrzęd z tekstu 3. — obok Kościoła greckokatolickiego.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
7.1.
Rozstrzygnięcie: obrzęd opisany w tekście 3.
Uzasadnienie: tekst 1. opisuje obrzędy przejścia (rites de passage) — ceremonie towarzyszące przechodzeniu jednostki z jednego ściśle określonego stanu do drugiego. Chrzest połączony z nadaniem imienia jest właśnie takim obrzędem: wyznacza początek życia jednostki we wspólnocie i włącza nowo narodzone dziecko do grupy religijnej i społecznej. Kolędowanie z tekstu 2. jest natomiast obrzędem dorocznym (kalendarzowym) — powtarza się co roku i nie zmienia statusu żadnej jednostki.
7.2. FP
- F — Łemkowszczyzna to historyczna kraina w Beskidzie Niskim i Sądeckim, w południowo-wschodniej Polsce. Ziemia Lubuska leży na zachodzie kraju; Łemkowie znaleźli się tam dopiero wskutek przymusowych przesiedleń w akcji „Wisła" (1947).
- P — Łemkowie są w Polsce jedną z czterech mniejszości etnicznych uznanych ustawą z 2005 r.
7.3.
W Polskim Autokefalicznym Kościele Prawosławnym (uznaje się też odpowiedzi: „Kościele prawosławnym", „Cerkwi prawosławnej").
7.4. A — akulturacji.
Akulturacja to proces przejmowania elementów kultury dominującej przez grupę mniejszościową w wyniku długotrwałego kontaktu. Zastępowanie tradycyjnych imion łemkowskich imionami polskimi jest podręcznikowym przykładem tego procesu.
W 7.1 kusi tekst 2., bo mówi wprost o obrzędach i świętowaniu. Ale obrzęd przejścia musi zmieniać status jednostki: narodziny, inicjacja, ślub, pogrzeb. Kolędowanie jest cykliczne i dotyczy całej wspólnoty — to obrzęd doroczny, nie przejścia.
W 7.2 stwierdzenie 1. sprawdza geografię, a nie socjologię. Łemkowszczyzna (Beskid Niski) i Ziemia Lubuska to dwa przeciwległe krańce Polski. Powiązanie obu w tekstach wynika z akcji „Wisła" — deportacji ludności łemkowskiej i ukraińskiej na Ziemie Odzyskane w 1947 r.
Nie myl mniejszości etnicznej z narodową. Łemkowie nie mają własnego państwa, więc są mniejszością etniczną — obok Romów, Karaimów i Tatarów. Ukraińcy, z którymi bywają utożsamiani, mają własne państwo i są mniejszością narodową.
W 7.3 nie wystarczy napisać „Kościół wschodni" ani „Cerkiew". Trzeba nazwać wyznanie — prawosławie. Uwaga: Kościół greckokatolicki, wskazany już w treści zadania, jest katolicki (w jedności z Rzymem), tylko obrządku bizantyjskiego. Prawosławie to odrębny Kościół.
W 7.4 najczęstszy błąd to odpowiedź C (stygmatyzacja). Stygmatyzacja to naznaczanie kogoś negatywną etykietą — w tekście nic o tym nie ma. „Autochtonizacja" (D) to w ogóle nie jest ugruntowane pojęcie z podstawy programowej — typowy dystraktor. Ksenofobia (B) to lęk przed obcymi, a tu opisano proces odwrotny: zbliżanie się do kultury większości.
Treść zadania (CKE)
Obrzędy przejścia a obrzędy doroczne
| Typ obrzędu | Co wyznacza | Przykłady |
|---|---|---|
| przejścia (rites de passage) | zmianę statusu jednostki | chrzest, inicjacja, ślub, pogrzeb, promocja czeladnicza |
| doroczne (kalendarzowe) | cykl roku, powtarzalny | kolędowanie, dożynki, śmigus-dyngus, andrzejki |
Van Gennep wyróżnił w obrzędzie przejścia trzy fazy:
- wyłączenie (separacja) — jednostka opuszcza dotychczasowy stan,
- faza liminalna (graniczna) — „pomiędzy”, bez przypisanego statusu,
- włączenie (agregacja) — przyjęcie do nowej grupy.
Chrzest realizuje wszystkie trzy: dziecko przechodzi ze stanu „nieochrzczonego” do pełnego członkostwa we wspólnocie.
Mniejszości narodowe i etniczne w Polsce (ustawa z 2005 r.)
| Kategoria | Kryterium | Kto |
|---|---|---|
| narodowe (9) | ma własne państwo | Białorusini, Czesi, Litwini, Niemcy, Ormianie, Rosjanie, Słowacy, Ukraińcy, Żydzi |
| etniczne (4) | nie ma własnego państwa | Łemkowie, Romowie, Tatarzy, Karaimi |
| język regionalny (1) | — | kaszubski |
Łemkowie — skąd Ziemia Lubuska w tekstach
| Rok | Wydarzenie |
|---|---|
| do 1945 | Łemkowie zamieszkują Łemkowszczyznę — Beskid Niski i Sądecki |
| 1945–46 | wysiedlenia do ZSRR |
| 1947 | akcja „Wisła” — przymusowe przesiedlenie na Ziemie Odzyskane (m.in. Ziemia Lubuska, Dolny Śląsk, Warmia i Mazury) |
| po 1956 | częściowe, ograniczone powroty |
Rozproszenie po zachodniej Polsce tłumaczy, dlaczego w tekście 2. zwyczaj kolędniczy „niemal zanikł” — wspólnota straciła zwartość terytorialną, która była warunkiem jego trwania.
Cztery pojęcia z zadania 7.4
| Pojęcie | Znaczenie |
|---|---|
| akulturacja | przejmowanie elementów kultury dominującej przy kontakcie kultur |
| asymilacja | pełne roztopienie się w kulturze większości, utrata odrębności |
| ksenofobia | lęk i niechęć wobec obcych |
| stygmatyzacja | naznaczenie negatywną etykietą społeczną |
Akulturacja jest procesem stopniowym i częściowym — grupa zachowuje część własnej tożsamości. Dopiero jej skrajna postać prowadzi do asymilacji.
Punktacja CKE
- 7.1. 1 pkt — rozstrzygnięcie (tekst 3.) wraz z uzasadnieniem odwołującym się do zmiany etapu życia / włączenia do wspólnoty.
- 7.2. 1 pkt — poprawna ocena obu stwierdzeń (FP).
- 7.3. 1 pkt — Polski Autokefaliczny Kościół Prawosławny (albo: Kościół prawosławny, Cerkiew prawosławna).
- 7.4. 1 pkt — odpowiedź A.
- Razem: 4 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „obrzedy przejscia, Lemkowie, mniejszosci etniczne, Kosciol prawoslawny, akulturacja" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl