Zadanie 3
Matura z WOS-u, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: Zad. 3.1: (ZR) I. Wiedza i rozumienie. 1) Zdający wyjaśnia prawidłowości życia społeczno-kulturowego […]. (ZR) II. Różnorodność kulturowa. 1) Zdający charakteryzuje społeczeństwa zbieracko-łowieckie, nomadyczne i rolnicze […]; 2) […] wskazuje na różnice między społeczeństwem przemysłowym i poprzemysłowym.
Zad. 3.2: (ZR) I. Wiedza i rozumienie. 1) […]. (ZR) II. Różnorodność kulturowa. 2) […] wskazuje na różnice między społeczeństwem przemysłowym i poprzemysłowym. (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo. 8) Zdający charakteryzuje współczesne społeczeństwo i analizuje jego cechy (otwarte, postindustrialne, konsumpcyjne, masowe i informacyjne).
Treść zadania
Rodzaje społeczeństw — trzy opisy ze słownika socjologii.
Opis 1. „[Jest] zwykle przeciwstawiane […] »społeczeństwu nowoczesnemu«. Termin ten […] zestawia razem szeroki zbiór społeczeństw (od grup zbieracko-łowieckich poprzez społeczeństwa stanowe Europy) i pociąga za sobą skojarzenia albo negatywne — z zacofaniem […], albo pozytywne — z mitycznym »złotym wiekiem«, w którym kultywowano wartości więzi rodzinnych i wspólnotowych.”
Opis 2. „[Termin ten] odnosi się do społeczeństw, w których występuje m.in.: tendencja do zmniejszania się liczby ludności utrzymującej się z rolnictwa, zanik gospodarki naturalnej, przewaga maszyn, produkcji fabrycznej, [urbanizacja oraz upowszechnianie się umiejętności czytania i pisania].”
Opis 3. „[Społeczeństwa, w których grupy] przenoszą się z miejsca na miejsce […], przemieszczają się po regularnych sezonowych szlakach pastwisk. [Warto jednak zaznaczyć, że charakter taki ma także wiele grup zbieracko-łowieckich, z kolei niektóre społeczeństwa zajmujące się hodowlą zwierząt praktykują życie osiadłe].”
3.1. (0–1) Do każdego opisu przyporządkuj nazwę typu społeczeństwa. Wybierz spośród: industrialne, nomadyczne, tradycyjne, zbieracko-łowieckie.
3.2. (0–2) Przedstaw trzy cechy odróżniające typ społeczeństwa z opisu 2. od społeczeństwa poprzemysłowego.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
3.1.
- Opis 1. — społeczeństwo tradycyjne (przeciwstawiane nowoczesnemu, obejmuje bardzo szeroki zbiór form przednowoczesnych).
- Opis 2. — społeczeństwo industrialne (maszyny, produkcja fabryczna, urbanizacja, odpływ ludności z rolnictwa).
- Opis 3. — społeczeństwo nomadyczne (wędrówka po sezonowych szlakach pastwisk).
Nazwa „zbieracko-łowieckie" jest dystraktorem — pojawia się w opisach 1. i 3. jako przykład, ale nie jest odpowiedzią do żadnego z nich.
3.2. Trzy różnice industrialne → poprzemysłowe (przykładowa odpowiedź):
- Struktura zatrudnienia. W społeczeństwie industrialnym dominuje sektor II (przemysł); w poprzemysłowym zatrudnienie w sektorze II spada, a rośnie w sektorze usług.
- Procesy urbanizacyjne. Społeczeństwo industrialne cechuje urbanizacja; w poprzemysłowym na ogół obserwuje się procesy deurbanizacji — zmniejsza się odsetek żyjących w miastach, ale nie oznacza to zasilenia I sektora gospodarki.
- Rola wykształcenia. W społeczeństwie poprzemysłowym rola wykształcenia, także wyższego, jest większa.
Czwarty typ różnicy podany w zasadach oceniania CKE: w społeczeństwie poprzemysłowym większa jest rola informacji. Akceptowane są też inne merytorycznie poprawne różnice.
W 3.1 największa pułapka to „zbieracko-łowieckie" przy opisie 3. Opis mówi o przemieszczaniu się po szlakach pastwisk, czyli o hodowli — a nie o zbieractwie i łowiectwie. Sam słownik zastrzega zresztą, że wędrowny tryb życia prowadzą też grupy zbieracko-łowieckie, więc to kryterium nie rozstrzyga. Rozstrzyga pastwisko: to społeczeństwo nomadyczne (pasterskie).
W 3.1 nie łącz opisu 1. ze społeczeństwem „zbieracko-łowieckim” tylko dlatego, że od niego zaczyna się wyliczenie. Ale opis wprost mówi, że termin „zestawia razem szeroki zbiór społeczeństw" — od zbieraczy po stany Europy. Taki zbiorczy termin to społeczeństwo tradycyjne.
W 3.2 nie opisuj samego społeczeństwa poprzemysłowego — wskaż różnicę. Polecenie brzmi: „cechy odróżniające”. Bezpiecznie jest pisać w formie porównania, np. „w poprzemysłowym rola informacji jest większa” albo „w industrialnym X, a w poprzemysłowym Y”.
Trzy cechy to trzy różne wymiary, nie trzy sformułowania tej samej myśli. „Więcej usług”, „mniej przemysłu” i „przewaga sektora III” to w istocie jedna różnica zapisana trzy razy.
Nie myl deurbanizacji z powrotem do rolnictwa. Zasady oceniania CKE wyraźnie zaznaczają, że spadek odsetka mieszkańców miast w społeczeństwie poprzemysłowym nie oznacza zasilenia I sektora gospodarki.
Treść zadania (CKE)
Typy społeczeństw — ściąga
| Typ | Podstawa utrzymania | Cechy rozpoznawcze |
|---|---|---|
| zbieracko-łowieckie | zbieractwo, łowiectwo | małe grupy, brak własności ziemi |
| nomadyczne (pasterskie) | hodowla zwierząt | wędrówka po szlakach pastwisk |
| rolnicze (agrarne) | uprawa roli | osiadłe, wieś, gospodarka naturalna |
| tradycyjne | termin zbiorczy | wszystko, co przed nowoczesnością |
| industrialne | przemysł | maszyny, fabryki, urbanizacja, alfabetyzacja |
| poprzemysłowe | usługi i wiedza | sektor III, deurbanizacja, wykształcenie |
Trzy sektory gospodarki — klucz do zadania 3.2
| Sektor | Co obejmuje | Dominuje w społeczeństwie |
|---|---|---|
| I | rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo | agrarnym / tradycyjnym |
| II | przemysł, budownictwo | industrialnym |
| III | usługi (handel, transport, edukacja, zdrowie) | poprzemysłowym |
Przejście od społeczeństwa industrialnego do poprzemysłowego wiąże się z przesunięciem zatrudnienia z sektora II do sektora usług — to jeden z typów różnic w przykładowej odpowiedzi CKE.
Industrialne kontra poprzemysłowe — zestawienie
| Wymiar | Industrialne | Poprzemysłowe |
|---|---|---|
| dominujący sektor | przemysł (II) | usługi (III) |
| miasta | urbanizacja | na ogół deurbanizacja |
| wykształcenie | mniejsza rola | większa rola, także wykształcenia wyższego |
| rola informacji | mniejsza | większa |
Te cztery wiersze odpowiadają czterem typom różnic z przykładowej odpowiedzi w zasadach oceniania CKE; do 3.2 wystarczą trzy różne.
Punktacja CKE
- 3.1. 1 pkt — poprawne przyporządkowanie wszystkich trzech nazw (tradycyjne / industrialne / nomadyczne).
- 3.2. 2 pkt — trzy poprawne różnice; 1 pkt — dwie różnice; 0 pkt — inna odpowiedź lub brak odpowiedzi.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „typy spoleczenstw, spoleczenstwo tradycyjne industrialne nomadyczne, spoleczenstwo poprzemyslowe, sektory gospodarki” zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl