Zadanie 3
Matura z WOS-u, maj 2023, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) II. Różnorodność kulturowa — typy społeczeństw i ich cechy charakterystyczne. (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo — przemiany struktury społecznej, społeczeństwo industrialne i poprzemysłowe (informacyjne).
Treść zadania
Rodzaje społeczeństw — trzy opisy ze słownika socjologii.
Opis 1. „[Jest] zwykle przeciwstawiane […] »społeczeństwu nowoczesnemu«. Termin ten […] zestawia razem szeroki zbiór społeczeństw (od grup zbieracko-łowieckich poprzez społeczeństwa stanowe Europy) i pociąga za sobą skojarzenia albo negatywne — z zacofaniem, albo pozytywne — z mitycznym »złotym wiekiem«, w którym kultywowano wartości więzi rodzinnych i wspólnotowych."
Opis 2. „[Termin ten] odnosi się do społeczeństw, w których występuje m.in.: tendencja do zmniejszania się liczby ludności utrzymującej się z rolnictwa, zanik gospodarki naturalnej, przewaga maszyn, produkcji fabrycznej, urbanizacja oraz upowszechnianie się umiejętności czytania i pisania."
Opis 3. „[Społeczeństwa, w których grupy] przenoszą się z miejsca na miejsce […], przemieszczają się po regularnych sezonowych szlakach pastwisk."
3.1. (0–1) Do każdego opisu przyporządkuj nazwę typu społeczeństwa. Wybierz spośród: industrialne, nomadyczne, tradycyjne, zbieracko-łowieckie.
3.2. (0–2) Przedstaw trzy cechy odróżniające typ społeczeństwa z opisu 2. od społeczeństwa poprzemysłowego.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
3.1.
- Opis 1. — społeczeństwo tradycyjne (przeciwstawiane nowoczesnemu, obejmuje bardzo szeroki zbiór form przednowoczesnych).
- Opis 2. — społeczeństwo industrialne (maszyny, produkcja fabryczna, urbanizacja, odpływ ludności z rolnictwa).
- Opis 3. — społeczeństwo nomadyczne (wędrówka po sezonowych szlakach pastwisk).
Nazwa „zbieracko-łowieckie" jest dystraktorem — pojawia się w opisach 1. i 3. jako przykład, ale nie jest odpowiedzią do żadnego z nich.
3.2. Trzy różnice industrialne → poprzemysłowe:
- Struktura zatrudnienia. W społeczeństwie industrialnym dominuje sektor II (przemysł); w poprzemysłowym zatrudnienie w przemyśle spada, a rośnie w sektorze III — usługach.
- Procesy urbanizacyjne. Społeczeństwo industrialne cechuje intensywna urbanizacja; w poprzemysłowym obserwuje się deurbanizację (suburbanizację) — odpływ mieszkańców z centrów miast na przedmieścia i na wieś, bez powrotu do rolnictwa.
- Rola wykształcenia i informacji. W społeczeństwie poprzemysłowym znaczenie wykształcenia, w tym wyższego, oraz informacji i wiedzy jako zasobu jest nieporównanie większe — stąd druga nazwa: społeczeństwo informacyjne.
(CKE uznaje także: większa rola nowych technologii, przewaga pracy umysłowej nad fizyczną, elastyczne formy zatrudnienia.)
W 3.1 największa pułapka to „zbieracko-łowieckie" przy opisie 3. Opis mówi o przemieszczaniu się po szlakach pastwisk, czyli o hodowli — a nie o zbieractwie i łowiectwie. Sam słownik zastrzega zresztą, że wędrowny tryb życia prowadzą też grupy zbieracko-łowieckie, więc to kryterium nie rozstrzyga. Rozstrzyga pastwisko: to społeczeństwo nomadyczne (pasterskie).
W 3.1 opis 1. bywa łączony z „zbieracko-łowieckim", bo tak się zaczyna wyliczenie. Ale opis wprost mówi, że termin „zestawia razem szeroki zbiór społeczeństw" — od zbieraczy po stany Europy. Taki zbiorczy termin to społeczeństwo tradycyjne.
W 3.2 najczęstszy błąd to opisanie społeczeństwa poprzemysłowego zamiast wskazania różnicy. Polecenie brzmi: „cechy odróżniające". Każdy punkt musi zestawiać oba typy — „w industrialnym X, a w poprzemysłowym Y". Samo „w poprzemysłowym rozwinięte są usługi" jest niepełne.
Trzy cechy to trzy różne wymiary, nie trzy sformułowania tej samej myśli. „Więcej usług", „mniej przemysłu" i „przewaga sektora III" to jedna różnica zapisana trzy razy — CKE policzy ją raz.
Nie myl deurbanizacji z powrotem do rolnictwa. Klucz CKE wyraźnie zaznacza, że spadek odsetka mieszkańców miast w społeczeństwie poprzemysłowym nie oznacza zasilenia I sektora gospodarki. Ludzie przenoszą się na przedmieścia, ale nadal pracują w usługach.
Treść zadania (CKE)
Typy społeczeństw — ściąga
| Typ | Podstawa utrzymania | Cechy rozpoznawcze |
|---|---|---|
| zbieracko-łowieckie | zbieractwo, łowiectwo | małe grupy, brak własności ziemi |
| nomadyczne (pasterskie) | hodowla zwierząt | wędrówka po szlakach pastwisk |
| rolnicze (agrarne) | uprawa roli | osiadłe, wieś, gospodarka naturalna |
| tradycyjne | termin zbiorczy | wszystko, co przed nowoczesnością |
| industrialne | przemysł | maszyny, fabryki, urbanizacja, alfabetyzacja |
| poprzemysłowe (informacyjne) | usługi i wiedza | sektor III, deurbanizacja, wykształcenie |
Trzy sektory gospodarki — klucz do zadania 3.2
| Sektor | Co obejmuje | Dominuje w społeczeństwie |
|---|---|---|
| I | rolnictwo, leśnictwo, rybołówstwo, górnictwo | agrarnym / tradycyjnym |
| II | przemysł przetwórczy, budownictwo | industrialnym |
| III | usługi (handel, transport, edukacja, zdrowie) | poprzemysłowym |
| IV | informacja, badania, wysokie technologie | informacyjnym |
Przejście od społeczeństwa industrialnego do poprzemysłowego to przede wszystkim przesunięcie zatrudnienia z sektora II do III i IV. To najpewniejsza pierwsza różnica do napisania w tego typu zadaniu.
Industrialne kontra poprzemysłowe — zestawienie do przepisania
| Wymiar | Industrialne | Poprzemysłowe |
|---|---|---|
| dominujący sektor | przemysł (II) | usługi i informacja (III, IV) |
| miasta | urbanizacja | deurbanizacja / suburbanizacja |
| rodzaj pracy | fizyczna, w fabryce | umysłowa, elastyczna |
| wykształcenie | podstawowa alfabetyzacja | masowe wyższe |
| kluczowy zasób | kapitał i maszyny | wiedza i informacja |
| struktura społeczna | wyraźne klasy | rozdrobniona, mobilna |
Każdy wiersz tej tabeli to gotowa odpowiedź na 3.2 — wystarczą trzy różne wiersze.
Punktacja CKE
- 3.1. 1 pkt — poprawne przyporządkowanie wszystkich trzech nazw (tradycyjne / industrialne / nomadyczne).
- 3.2. 2 pkt — trzy poprawne różnice; 1 pkt — dwie różnice; 0 pkt — jedna lub żadna.
- Razem: 3 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „typy spoleczenstw, spoleczenstwo tradycyjne industrialne nomadyczne, spoleczenstwo poprzemyslowe, sektory gospodarki" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl