Zadanie 21

Aspekt 1. Referenda lokalne zwykłe (przedmiotowe)

Podstawą prawną jest ustawa o referendum lokalnym z 15 września 2000 r. oraz art. 170 Konstytucji RP. Referendum zwykłe może dotyczyć:

• sprawy dotyczącej wspólnoty samorządowej, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki,
• innych spraw dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących wspólnotę,
• samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne — wyłącznie na poziomie gminy.

Tryb zarządzenia: z inicjatywy organu stanowiącego albo na wniosek mieszkańców — 10% uprawnionych do głosowania w gminie i powiecie, 5% w województwie.

Ważność: wymagana frekwencja co najmniej 30% uprawnionych. Wynik jest rozstrzygający, gdy za jednym z rozwiązań oddano więcej niż połowę ważnych głosów; przy samoopodatkowaniu potrzeba co najmniej 2/3 głosów „za".

Aspekt 2. Referenda lokalne odwoławcze

Dotyczą odwołania organu stanowiącego (rady gminy, rady powiatu, sejmiku) albo organu wykonawczego — ale tylko takiego, który pochodzi z wyborów powszechnych i bezpośrednich, czyli wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Zarządu powiatu i województwa nie można odwołać w referendum, bo wybiera je organ stanowiący.

Tryb: na wniosek 10% uprawnionych (w województwie 5%); w przypadku organu wykonawczego gminy — także na wniosek organu stanowiącego, z zastrzeżeniem, że jeśli wójt nie zostanie odwołany, skróceniu ulega kadencja rady.

Ważność: referendum odwoławcze jest ważne, jeżeli wzięło w nim udział nie mniej niż 3/5 liczby osób biorących udział w wyborze odwoływanego organu — próg surowszy i inaczej liczony niż w referendum zwykłym.

Aspekt 3. Rozważenie problemu

Argument za tym, że problem leży po stronie kultury politycznej, a nie prawa.
Dane z tekstu: na 26 referendów zwykłych ważnych było 13 — czyli połowa. Na 46 referendów odwoławczych ważnych okazało się zaledwie 6, a więc ok. 13%. Ale prawo nie blokuje organizowania referendów — inicjatywa należy do samych obywateli. Skoro w całej czteroletniej kadencji odbyło się ich kilkadziesiąt w skali kraju, to inicjatyw obywatelskich jest po prostu mało.

Potwierdza to tabela indeksu demokracji: proces wyborczy i pluralizm — a więc rama prawna — oceniono bardzo wysoko (9,58 w 2012 r. i 9,17 w 2020 r.), natomiast partycypację polityczną społeczeństwa znacznie niżej (6,11 i 6,67). Różnica sięga ok. 3,5 i 2,5 punktu. Prawo jest więc oceniane jako dobre, a to aktywność obywatelska pozostaje w tyle. Dodatkowo udział w referendum jest w Polsce prawem, a nie obowiązkiem, więc frekwencja zależy wprost od kultury politycznej.

Kontrargument. Progi ważności są ustawione wysoko — 30% frekwencji w referendum zwykłym i 3/5 frekwencji z poprzednich wyborów w odwoławczym. Można więc twierdzić, że to konstrukcja prawna unieważnia referenda, a nie bierność obywateli.

Krytyka kontrargumentu. W referendum odwoławczym niska frekwencja bywa świadomą strategią — powstrzymanie się od głosu jest formą poparcia dla odwoływanego organu, bo unieważnia głosowanie. To zachowanie polityczne, a nie skutek złego prawa. Poza tym samo obniżenie progów nie zwiększyłoby liczby organizowanych referendów, bo ta zależy wyłącznie od inicjatywy mieszkańców.

Wniosek

Oceny i postulaty z tekstu odnoszą się przede wszystkim do kultury politycznej społeczeństwa, choć nie wyłącznie. Zmiana przepisów mogłaby poprawić skuteczność referendów odwoławczych, ale nie zwiększy liczby inicjatyw obywatelskich. Potrzebne są raczej kampanie edukacyjne i społeczne uświadamiające, że referenda lokalne dotyczą spraw istotnych dla przeciętnego mieszkańca.