m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MWOP-R0-100-2305 • Otwarte rozszerzone • 7 pkt • Trudność: ★★★★★

Zadanie 21

Matura z WOS-u, maj 2023, poziom rozszerzony

Wymaganie:

I. Wiedza i rozumienie. (ZR) 2) Zdający analizuje różnorodne postawy i zachowania społeczno-polityczne […]; (ZR) 4) wyjaśnia związki przyczynowo-skutkowe w życiu społeczno-politycznym; (ZR) 8) wykorzystuje swą wiedzę do rozumienia zjawisk społeczno-politycznych […]; (ZP) 2) przedstawia znaczenie różnych podmiotów w życiu publicznym; charakteryzuje zasady i formy demokracji […]; (ZP) 3) przedstawia funkcjonowanie systemu politycznego Rzeczypospolitej Polskiej. (ZR) II. Wykorzystanie i tworzenie informacji. 1) Zdający pozyskuje i wykorzystuje informacje na temat życia […] politycznego, krytycznie je analizuje, samodzielnie wyciąga wnioski i formułuje opinie; 4) wykorzystuje informacje do tworzenia własnej złożonej wypowiedzi […]. (ZR) III. Rozumienie siebie oraz rozpoznawanie i rozwiązywanie problemów. 3) Zdający analizuje i wyjaśnia złożone problemy społeczne […]; 4) dostrzega perspektywy różnych uczestników życia publicznego. (ZR) IV. Komunikowanie i współdziałanie. 2) Zdający tworzy strategię argumentowania […]. (ZR) I. Człowiek w społeczeństwie. 1) Zdający wyjaśnia, czym jest postawa […]. (ZR) VI. Społeczeństwo obywatelskie i kultura polityczna. 7) Zdający wyjaśnia, czym jest kultura polityczna społeczeństwa […]; 9) analizuje […] problem absencji wyborczej […]. (ZR) X. Kontrola władzy. 1) Zdający wykazuje możliwość wpływu opinii publicznej i zachowań politycznych społeczeństwa na decyzje polityczne władz różnego szczebla. (ZP) III. Organy władzy publicznej w Rzeczypospolitej Polskiej. 2) Zdający charakteryzuje formy demokracji bezpośredniej; przedstawia specyfikę referendum ogólnokrajowego i rodzajów referendów lokalnych w Rzeczypospolitej Polskiej; wyjaśnia, jakie warunki muszą zostać spełnione, by referendum się odbyło oraz by jego wyniki były wiążące (w przypadku lokalnych: by było ważne) […]. (SP) VI. Społeczność lokalna. 3) […]. (SP) VII. Społeczność regionalna. 4) […].

Treść zadania

Tabela. Wskaźniki Polski w jednym z indeksów demokracji (oceny ekspertów w skali 0–10, „10” — wartość najlepsza z punktu widzenia demokracji):

Kategoria 2012 2020
1. Proces wyborczy i pluralizm 9,58 9,17
2. Zarządzanie publiczne 6,43 5,71
3. Partycypacja polityczna społeczeństwa 6,11 6,67
4. Postawy polityczne społeczeństwa 4,38 5,63
5. Wolności obywatelskie 9,12 7,06

W pozycjach 3. i 4. oceniano wyłącznie zachowania i postawy społeczno-polityczne; w pozostałych ważne miejsce zajmowały także normy prawa konstytucyjnego. (Democracy Index 2012 i 2020, www.eiu.com)

Fragment ekspertyzy o referendach lokalnych (T. Zakrzewski, Referendum lokalne: czas na reformę, Łódź 2020): „Referenda lokalne są jednym z podstawowych instrumentów demokracji bezpośredniej […]. Niestety, obecny rozwój instytucji referendum należy uznać za niezadowalający. W kadencji samorządu terytorialnego 2014–2018 odbyło się tylko 26 referendów w sprawach innych niż odwołanie organu jednostki samorządu terytorialnego, z czego w 13 przekroczono wymagany próg frekwencyjny. Odbyło się także 46 referendów lokalnych w sprawie odwołania organów [jednostek samorządu terytorialnego], w których decydowano o odwołaniu 45 organów wykonawczych i 15 organów stanowiących. Za ważne uznane zostały 4 głosowania w sprawie odwołania organów wykonawczych i 2 głosowania w sprawie odwołania organów stanowiących. Niewielka liczba referendów, które dochodzą do skutku, niska frekwencja i rzadkie przypadki, że wynik referendum jest wiążący[,] wskazują na potrzebę zasadniczych zmian, zwiększających zainteresowanie tą formą sprawowania władzy i jej efektywność”.

Polecenie (0–7). Scharakteryzuj uregulowania prawne dotyczące referendów lokalnych w RP. Na ich podstawie rozważ, czy oceny i postulaty przedstawione w tekście odnoszą się do wskazanych instytucji prawnych, czy do kwestii kultury politycznej społeczeństwa. W pracy wykorzystaj oba materiały źródłowe.

Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2305. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

Przykładowe rozwiązanie (CKE akceptuje każde merytorycznie poprawne, realizujące trzy aspekty tematu).

Aspekt 1. Referenda lokalne zwykłe (przedmiotowe)

Podstawą prawną jest ustawa o referendum lokalnym z 15 września 2000 r. oraz art. 170 Konstytucji RP. Referendum zwykłe może dotyczyć:

  • sprawy dotyczącej wspólnoty samorządowej, mieszczącej się w zakresie zadań i kompetencji organów danej jednostki,
  • innych spraw dotyczących społecznych, gospodarczych lub kulturowych więzi łączących wspólnotę,
  • samoopodatkowania się mieszkańców na cele publiczne — wyłącznie na poziomie gminy.

Tryb zarządzenia: z inicjatywy organu stanowiącego albo na wniosek mieszkańców — 10% uprawnionych do głosowania w gminie i powiecie, 5% w województwie.

Ważność: wymagana frekwencja co najmniej 30% uprawnionych. Wynik jest rozstrzygający, gdy za jednym z rozwiązań oddano więcej niż połowę ważnych głosów; przy samoopodatkowaniu potrzeba co najmniej 2/3 ważnych głosów „za”.

Aspekt 2. Referenda lokalne odwoławcze

Dotyczą odwołania organu stanowiącego (rady gminy, rady powiatu, sejmiku) albo organu wykonawczego — ale tylko takiego, który pochodzi z wyborów powszechnych i bezpośrednich, czyli wójta, burmistrza lub prezydenta miasta. Zarządu powiatu i województwa nie można odwołać w referendum, bo wybiera je organ stanowiący.

Tryb: na wniosek 10% uprawnionych (w województwie 5%); w przypadku organu wykonawczego gminy — także na wniosek organu stanowiącego, z zastrzeżeniem, że jeśli w ważnym referendum zarządzonym przez radę (z innej przyczyny niż nieudzielenie absolutorium) wójt nie zostanie odwołany, kończy się działalność rady (art. 67 ust. 3 ustawy). Wniosek mieszkańców można złożyć po upływie 10 miesięcy od wyboru organu (albo od ostatniego referendum w sprawie jego odwołania) i nie później niż na 8 miesięcy przed końcem kadencji.

Ważność: referendum odwoławcze jest ważne, jeżeli wzięło w nim udział nie mniej niż 3/5 liczby osób biorących udział w wyborze odwoływanego organu — próg surowszy i inaczej liczony niż w referendum zwykłym.

Aspekt 3. Rozważenie problemu

Argument za tym, że problem leży po stronie kultury politycznej, a nie prawa.
Dane z tekstu: na 26 referendów zwykłych próg frekwencji przekroczono w 13 — czyli w połowie. W 46 referendach odwoławczych głosowano nad odwołaniem 60 organów (45 wykonawczych i 15 stanowiących), a za ważne uznano tylko 6 głosowań, czyli 10%. Ale prawo nie blokuje organizowania referendów — mogą o nie wnioskować sami obywatele. Skoro w całej czteroletniej kadencji odbyło się ich kilkadziesiąt w skali kraju, to inicjatyw obywatelskich jest po prostu mało.

Potwierdza to tabela indeksu demokracji: proces wyborczy i pluralizm — a więc rama prawna — oceniono bardzo wysoko (9,58 w 2012 r. i 9,17 w 2020 r.), natomiast partycypację polityczną społeczeństwa znacznie niżej (6,11 i 6,67). Różnica sięga ok. 3,5 i 2,5 punktu. Prawo jest więc oceniane jako dobre, a to aktywność obywatelska pozostaje w tyle. Dodatkowo udział w referendum jest w Polsce prawem, a nie obowiązkiem, więc frekwencja zależy wprost od kultury politycznej.

Kontrargument. Progi ważności są ustawione wysoko — 30% frekwencji w referendum zwykłym i 3/5 frekwencji z poprzednich wyborów w odwoławczym. Można więc twierdzić, że to konstrukcja prawna unieważnia referenda, a nie bierność obywateli.

Krytyka kontrargumentu. W referendum odwoławczym niska frekwencja bywa świadomą strategią — powstrzymanie się od głosu jest formą poparcia dla odwoływanego organu, bo unieważnia głosowanie. To zachowanie polityczne, a nie skutek złego prawa. Poza tym samo obniżenie progów nie zwiększyłoby liczby organizowanych referendów, bo ta zależy w dużej mierze od inicjatywy mieszkańców.

Wniosek

Oceny i postulaty z tekstu odnoszą się przede wszystkim do kultury politycznej społeczeństwa, choć nie wyłącznie. Zmiana przepisów mogłaby poprawić skuteczność referendów odwoławczych, ale nie zwiększy liczby inicjatyw obywatelskich. Potrzebne są raczej kampanie edukacyjne i społeczne uświadamiające, że referenda lokalne dotyczą spraw istotnych dla przeciętnego mieszkańca.

Typowy błąd / pułapka

Zadanie ma trzy aspekty i wszystkie trzeba zrealizować, żeby zdobyć komplet punktów. Nie pomijaj rozdziału na referenda zwykłe i odwoławcze — w zasadach oceniania CKE to dwa osobne aspekty, nie jeden.

Trzeci aspekt zasady oceniania opisują jako rozważenie problemu: sformułowanie argumentów, kontrargumentu i krytyka kontrargumentu wraz z odwołaniem do materiałów źródłowych.

Polecenie mówi: „W pracy wykorzystaj oba materiały źródłowe”. Odwołaj się zarówno do tekstu Zakrzewskiego, jak i do liczb z indeksu demokracji.

Uwaga na czytanie tabeli. W pozycjach 3. i 4. oceniano wyłącznie zachowania i/lub postawy — to one mówią o kulturze politycznej. Pozostałe pozycje obejmują także normy prawa konstytucyjnego. Ten opis pod tabelą pozwala oddzielić „prawo” od „kultury politycznej” wewnątrz jednego indeksu.

Nie pomyl progów ważności obu typów referendów. Zwykłe — 30% uprawnionych. Odwoławcze — 3/5 liczby głosujących w wyborach odwoływanego organu. Drugi próg jest ruchomy i zależy od frekwencji w poprzednich wyborach, nie od liczby uprawnionych.

Nie każdy organ wykonawczy da się odwołać w referendum. Tylko ten wybierany bezpośrednio — czyli wójt, burmistrz, prezydent miasta. Zarząd powiatu i zarząd województwa odwołuje organ stanowiący, który je powołał.

Referendum w sprawie samoopodatkowania istnieje wyłącznie na poziomie gminy i ma inny próg rozstrzygający — co najmniej 2/3 ważnych głosów „za”, a nie zwykłą większość.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 21 — WOS 2023, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MWOP-R0-100-2305 — zadanie 21. Na podstawie: CKE, matura maj 2023, WOS PR Oryginalny PDF CKE, str. 26

Referendum lokalne — kompendium

CechaZwykłe (przedmiotowe)Odwoławcze
przedmiotsprawa wspólnoty, samoopodatkowanie (tylko gmina)odwołanie organu stanowiącego lub wykonawczego
inicjatywaorgan stanowiący albo mieszkańcymieszkańcy (organ wykonawczy gminy — także rada)
próg podpisów10% uprawnionych (gmina, powiat), 5% (województwo)10% / 5% jw.
próg ważnościfrekwencja ≥ 30% uprawnionych≥ 3/5 liczby głosujących w wyborze odwoływanego organu
wynik rozstrzygający> 50% ważnych głosów (samoopodatkowanie: ≥ 2/3)większość za odwołaniem
termin wniosku mieszkańców—po upływie 10 miesięcy od wyboru organu (lub od ostatniego referendum w sprawie jego odwołania) i nie później niż 8 miesięcy przed końcem kadencji

Podstawa: art. 170 Konstytucji RP oraz ustawa z 15 września 2000 r. o referendum lokalnym. Protesty przeciwko ważności referendum rozpatruje sąd okręgowy.

Formy demokracji bezpośredniej w Polsce

FormaSzczebelUwagi
referendum ogólnokrajowekrajowyzarządza Sejm (bezwzgl. większość) lub Prezydent za zgodą Senatu; wynik wiążący przy udziale ponad połowy uprawnionych (art. 125 Konstytucji RP)
referendum lokalnegmina, powiat, województwoz inicjatywy organu stanowiącego lub na wniosek mieszkańców; ważne przy udziale co najmniej 30% uprawnionych (odwoławcze — 3/5)
obywatelska inicjatywa ustawodawczakrajowy100 000 podpisów
obywatelska inicjatywa uchwałodawczalokalnyprogi zależne od wielkości jednostki
budżet obywatelskilokalnyobowiązkowy w miastach na prawach powiatu
konsultacje społeczneobawynik niewiążący
wysłuchanie publicznekrajowyw toku prac nad ustawą

Indeks demokracji EIU — pięć kategorii

KategoriaCo mierzyCharakter
proces wyborczy i pluralizmuczciwość wyborów, konkurencja partiiprawno-instytucjonalny
zarządzanie publiczneskuteczność i rozliczalność rządumieszany
partycypacja politycznafrekwencja, aktywność obywatelskabehawioralny
kultura (postawy) politycznapoparcie dla demokracji, zaufaniebehawioralny
wolności obywatelskiewolność słowa, zrzeszania się, sądytakże prawno-instytucjonalny

Kolumna „Charakter” opiera się na opisie pod tabelą w arkuszu: w pozycjach 3. i 4. oceniano wyłącznie zachowania i/lub postawy, w pozostałych ważne miejsce zajmowały także normy prawa konstytucyjnego. W tabeli z arkusza „proces wyborczy i pluralizm” ma u Polski najwyższe noty (9,58 i 9,17), a partycypacja polityczna — o ok. 3,5 i 2,5 punktu niższe (6,11 i 6,67).

Proponowana struktura pracy

CzęśćZawartośćObjętość orientacyjna
wstęppodstawa prawna, zapowiedź podziału na dwa typy referendów2–3 zdania
aspekt 1referenda zwykłe: przedmiot, inicjatywa, progiakapit
aspekt 2referenda odwoławcze: kogo dotyczą, inicjatywa, próg ważności, terminyakapit
aspekt 3argument + kontrargument + krytyka kontrargumentu, z liczbami z obu materiałów2 akapity
zakończeniejednoznaczne stanowisko2–3 zdania

Punktacja CKE

Ocena według trzech aspektów tematu oraz formy, struktury i logiki wywodu:

  1. przedstawienie referendów lokalnych zwykłych,
  2. przedstawienie referendów lokalnych odwoławczych,
  3. rozważenie problemu — argumenty, kontrargument, krytyka kontrargumentu, z odwołaniem do obu materiałów źródłowych.
  • 7 pkt — trzy aspekty w pełni + właściwa forma, struktura i logika wywodu.
  • 6 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo + właściwa forma albo trzy aspekty w pełni.
  • 5 pkt — dwa w pełni i jeden częściowo albo jeden w pełni i dwa częściowo + właściwa forma.
  • 4 pkt — dwa w pełni albo trzy częściowo + właściwa struktura albo jeden w pełni i dwa częściowo.
  • 3 pkt — trzy częściowo albo jeden w pełni i jeden częściowo.
  • 2 pkt — dwa częściowo albo jeden w pełni.
  • 1 pkt — jeden aspekt częściowo.
  • 0 pkt — rozwiązanie bez zrealizowanego aspektu tematu albo brak rozwiązania.
  • Razem: 7 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „referendum lokalne, demokracja bezposrednia, indeks demokracji EIU, kultura polityczna, partycypacja polityczna” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl