Zadanie 1
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) I. Człowiek w społeczeństwie — normy społeczne i ich rodzaje, kontrola społeczna. (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo — proces socjalizacji, przyswajanie wartości i norm. II. Wykorzystanie i tworzenie informacji — analiza dwóch tekstów źródłowych.
Treść zadania
Tekst 1. Fragment poradnika (Człowiek dobrze wychowany, 1917): „Przy wejściu do domu trzeba otworzyć drzwi i ręką wskazać gościowi, aby wszedł pierwszy […]; w gościnie bowiem gospodarz zawsze powinien nam oddać pierwszeństwo. Trzeba starać się nie mówić ani zbyt prędko, ani pomału. Dalej — wyrażać się gładko, potoczyście […]. Opowiadanie ma być treściwe, niezbyt długie, ażeby i inni mogli się wypowiedzieć."
Tekst 2. Fragment wiersza Zbigniewa Herberta Przesłanie Pana Cogito:
„Idź dokąd poszli tamci do ciemnego kresu […] bądź odważny gdy rozum zawodzi bądź odważny w ostatecznym rachunku jedynie to się liczy […] a Gniew twój bezsilny niech będzie jak morze ilekroć usłyszysz głos poniżonych i bitych […] Bądź wierny Idź"
1.1. (0–1) Odnosząc się do typologii norm społecznych, uzasadnij, że każdy z tekstów dotyczy innego rodzaju tych norm.
1.2. (0–1) Podaj nazwę procesu, w ramach którego przyswajamy wartości i normy społeczne.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
1.1.
Tekst 1. dotyczy norm obyczajowych (zwyczajowych). Opisuje zasady dobrego wychowania i savoir-vivre'u: przepuszczenie gościa w drzwiach, tempo i sposób mówienia, długość wypowiedzi. Normy obyczajowe określają, co wypada, a czego nie wypada robić w danej kulturze, epoce i środowisku. Ich naruszenie spotyka się z dezaprobatą towarzyską, a nie z potępieniem moralnym.
Tekst 2. dotyczy norm moralnych (etycznych). Wiersz Herberta formułuje wartościujące nakazy: „bądź odważny", „bądź wierny", nakaz reagowania na krzywdę „poniżonych i bitych". Normy moralne rozstrzygają o tym, co dobre, a co złe, odwołują się do sumienia i mają charakter uniwersalny, niezależny od epoki i konwencji towarzyskiej.
Różnica jest więc zasadnicza: tekst 1. mówi o konwencji, tekst 2. — o wartościach.
1.2.
Socjalizacja (proces socjalizacji).
CKE uznaje także odpowiedzi: enkulturacja oraz wychowanie.
W 1.1 nie wystarczy nazwać obu rodzajów norm. Polecenie mówi „uzasadnij" — trzeba wyjaśnić, na czym polega każdy rodzaj i odnieść to do treści tekstów. Samo „w tekście 1. są normy obyczajowe, a w tekście 2. moralne" to zbyt mało.
Nie myl norm obyczajowych z prawnymi. Normy prawne są stanowione przez państwo i egzekwowane przymusem; obyczajowe wynikają z tradycji, a sankcją jest dezaprobata otoczenia.
Wiersz Herberta bywa mylnie odczytywany jako opis norm religijnych. Nakazy „bądź wierny", „bądź odważny" mają charakter etyczny i uniwersalny, bez odwołania do konkretnej doktryny religijnej.
W 1.2 kusi odpowiedź „edukacja" albo „adaptacja". CKE uznaje socjalizację, enkulturację i wychowanie — trzy pojęcia opisujące przyswajanie norm. Enkulturacja to węższe pojęcie, dotyczące wrastania w kulturę własnej grupy.
Uwaga na kontekst historyczny tekstu 1. Poradnik z 1917 r. pokazuje, że normy obyczajowe są zmienne w czasie — to dobry argument na ich odróżnienie od norm moralnych, uznawanych za trwalsze.
Treść zadania (CKE)
Typologia norm społecznych
| Rodzaj normy | Czego dotyczy | Źródło | Sankcja |
|---|---|---|---|
| prawne | zachowania istotne dla państwa | ustawodawca | przymus państwowy (kara, egzekucja) |
| moralne (etyczne) | dobro i zło | sumienie, wartości, tradycja etyczna | wyrzuty sumienia, potępienie |
| obyczajowe (zwyczajowe) | to, co wypada i nie wypada | tradycja, konwencja | dezaprobata, wyśmianie, ostracyzm |
| religijne | relacja z sacrum | doktryna religijna | sankcja wewnętrzna i wspólnotowa |
| organizacyjne | funkcjonowanie instytucji | regulamin | kary porządkowe |
Jedno zachowanie może naruszać kilka rodzajów norm naraz — kradzież łamie normę prawną, moralną i religijną. Ale spóźnienie na spotkanie łamie wyłącznie obyczajową.
Norma obyczajowa a moralna — test rozstrzygający
| Pytanie | Obyczajowa | Moralna |
|---|---|---|
| Czy zmienia się między kulturami i epokami? | tak | rzadziej |
| Czy naruszenie budzi oburzenie moralne? | nie — raczej zażenowanie | tak |
| Czy odwołuje się do wartości typu dobro, sprawiedliwość? | nie | tak |
| Przykład | przepuszczenie gościa w drzwiach | dotrzymanie słowa, odwaga |
Socjalizacja, enkulturacja, wychowanie
| Pojęcie | Zakres |
|---|---|
| socjalizacja | całościowy proces stawania się członkiem społeczeństwa: role, normy, wartości |
| enkulturacja | wrastanie w kulturę własnej grupy — język, symbole, obyczaje |
| wychowanie | świadome i celowe oddziaływanie na jednostkę |
| akulturacja | przejmowanie elementów obcej kultury przy kontakcie kultur |
Różnica kluczowa: socjalizacja i enkulturacja zachodzą także spontanicznie, wychowanie jest zamierzone.
Kontrola społeczna — jak normy są egzekwowane
| Typ | Mechanizm | Przykład |
|---|---|---|
| wewnętrzna | zinternalizowane normy, sumienie | powstrzymanie się od kłamstwa bez świadków |
| zewnętrzna nieformalna | reakcja otoczenia | plotka, wyśmianie, ostracyzm |
| zewnętrzna formalna | instytucje | mandat, wyrok, zwolnienie z pracy |
Skuteczność norm obyczajowych opiera się niemal wyłącznie na kontroli nieformalnej — i dlatego słabnie tam, gdzie zanikają trwałe więzi sąsiedzkie.
Punktacja CKE
- 1.1. 1 pkt — uzasadnienie nazywające oba rodzaje norm i wyjaśniające różnicę z odniesieniem do tekstów.
- 1.2. 1 pkt — socjalizacja (albo enkulturacja, albo wychowanie).
- Razem: 2 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „normy spoleczne, normy obyczajowe i moralne, socjalizacja, enkulturacja, typologia norm" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl