m Matura-Online.pl Rozwiązania zadań maturalnych
MWOP-R0-100-2505 • Otwarte krótkie • 2 pkt • Trudność: ★★★☆☆

Zadanie 1

Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony

Wymaganie:

1.1: (ZR) I. Człowiek w społeczeństwie. 3) Zdający charakteryzuje na przykładach różne rodzaje norm społecznych […]. 1.2: (ZP) I. Człowiek i społeczeństwo. 5) Zdający wyjaśnia charakter procesu socjalizacji […].

Treść zadania

Tekst 1. Fragment poradnika (Człowiek dobrze wychowany, 1917): „Przy wejściu do domu trzeba otworzyć drzwi i ręką wskazać gościowi, aby wszedł pierwszy, nawet bez słów żadnych […]; w gościnie bowiem gospodarz zawsze powinien nam oddać pierwszeństwo. Trzeba […] starać się nie mówić ani zbyt prędko, ani pomału. Dalej – wyrażać się gładko, potoczyście, z uwagą na gramatyczne zwroty […]. Opowiadanie ma być treściwe, niezbyt długie, ażeby i inni mogli się wypowiedzieć."

Tekst 2. Fragment wiersza Zbigniewa Herberta Przesłanie Pana Cogito:

„Idź dokąd poszli tamci do ciemnego kresu po złote runo nicości twoją ostatnią nagrodę […] bądź odważny gdy rozum zawodzi bądź odważny w ostatecznym rachunku jedynie to się liczy […] a Gniew twój bezsilny niech będzie jak morze ilekroć usłyszysz głos poniżonych i bitych […] Bądź wierny Idź"

1.1. (0–1) Odnosząc się do typologii norm społecznych, uzasadnij, że każdy z tekstów dotyczy innego rodzaju tych norm.

1.2. (0–1) Podaj nazwę procesu, w ramach którego przyswajamy wartości i normy społeczne.

Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF

Rozwiązanie

1.1.

Tekst 1. dotyczy norm obyczajowych (zwyczajowych). Opisuje zasady dobrego wychowania i savoir-vivre'u: przepuszczenie gościa w drzwiach, tempo i sposób mówienia, długość wypowiedzi. Normy obyczajowe określają, co wypada, a czego nie wypada robić w danej kulturze, epoce i środowisku. Ich naruszenie spotyka się z dezaprobatą towarzyską, a nie z potępieniem moralnym.

Tekst 2. dotyczy norm moralnych (etycznych). Wiersz Herberta formułuje wartościujące nakazy: „bądź odważny", „bądź wierny", nakaz reagowania na krzywdę „poniżonych i bitych". Normy moralne rozstrzygają o tym, co dobre, a co złe, i odwołują się do sumienia, a nie do konwencji towarzyskiej.

Różnica jest więc zasadnicza: tekst 1. mówi o konwencji, tekst 2. — o wartościach.

1.2.

Socjalizacja (proces socjalizacji).

CKE uznaje także odpowiedzi: enkulturacja oraz wychowanie.

Typowy błąd / pułapka

W 1.1 odnieś każdy rodzaj norm do treści tekstu. Polecenie mówi „uzasadnij”. Przykładowe odpowiedzi CKE są różnej długości — od rozbudowanego wyjaśnienia, czym są normy obyczajowe i moralne, po krótkie wskazanie, że tekst 1. przedstawia normy zwyczajowe, a tekst 2. dotyczy wartości odwagi i wierności. Bezpieczniej jednak krótko wyjaśnić oba rodzaje norm.

Nie myl norm obyczajowych z prawnymi. Normy prawne są stanowione przez państwo i egzekwowane przymusem; obyczajowe wynikają z tradycji, a sankcją jest dezaprobata otoczenia.

Wiersz Herberta to nie opis norm religijnych. Nakazy „bądź wierny", „bądź odważny" mają charakter etyczny i uniwersalny, bez odwołania do konkretnej doktryny religijnej.

W 1.2 kusi odpowiedź „edukacja" albo „adaptacja". CKE uznaje socjalizację, enkulturację i wychowanie — trzy pojęcia opisujące przyswajanie norm. Enkulturacja to węższe pojęcie, dotyczące wrastania w kulturę własnej grupy.

Uwaga na kontekst historyczny tekstu 1. Poradnik z 1917 r. pokazuje, że normy obyczajowe są zmienne w czasie — to dobry argument na ich odróżnienie od norm moralnych, uznawanych za trwalsze.

Treść zadania (CKE)

Zadanie 1 — WOS 2025, poziom rozszerzony, arkusz CKE
Fragment arkusza CKE MWOP-R0-100-A-2505 — zadanie 1. Na podstawie: CKE, matura maj 2025, WOS PR Oryginalny PDF CKE, str. 4

Typologia norm społecznych

Rodzaj normyCzego dotyczyŹródłoSankcja
prawnezachowania istotne dla państwaustawodawcaprzymus państwowy (kara, egzekucja)
moralne (etyczne)dobro i złosumienie, wartości, tradycja etycznawyrzuty sumienia, potępienie
obyczajowe (zwyczajowe)to, co wypada i nie wypadatradycja, konwencjadezaprobata, wyśmianie, ostracyzm
religijnerelacja z sacrumdoktryna religijnasankcja wewnętrzna i wspólnotowa
organizacyjnefunkcjonowanie instytucjiregulaminkary porządkowe

Jedno zachowanie może naruszać kilka rodzajów norm naraz — kradzież łamie normę prawną, moralną i religijną.

Norma obyczajowa a moralna — test rozstrzygający

PytanieObyczajowaMoralna
Czy zmienia się między kulturami i epokami?takrzadziej
Czy naruszenie budzi oburzenie moralne?nie — raczej zażenowanietak
Czy odwołuje się do wartości typu dobro, sprawiedliwość?nietak
Przykładprzepuszczenie gościa w drzwiachdotrzymanie słowa, odwaga

Socjalizacja, enkulturacja, wychowanie

PojęcieZakres
socjalizacjacałościowy proces stawania się członkiem społeczeństwa: role, normy, wartości
enkulturacjawrastanie w kulturę własnej grupy — język, symbole, obyczaje
wychowanieświadome i celowe oddziaływanie na jednostkę
akulturacjaprzejmowanie elementów obcej kultury przy kontakcie kultur

Różnica kluczowa: socjalizacja i enkulturacja zachodzą także spontanicznie, wychowanie jest zamierzone.

Kontrola społeczna — jak normy są egzekwowane

TypMechanizmPrzykład
wewnętrznazinternalizowane normy, sumieniepowstrzymanie się od kłamstwa bez świadków
zewnętrzna nieformalnareakcja otoczeniaplotka, wyśmianie, ostracyzm
zewnętrzna formalnainstytucjemandat, wyrok, zwolnienie z pracy

Normy obyczajowe są egzekwowane przede wszystkim przez kontrolę nieformalną.

Punktacja CKE

  • 1.1. 1 pkt — sformułowanie poprawnego uzasadnienia (tekst 1.: normy obyczajowe/zwyczajowe, tekst 2.: normy moralne/etyczne).
  • 1.2. 1 pkt — socjalizacja (albo enkulturacja, albo wychowanie).
  • Razem: 2 pkt.

Rozumiesz, jak to rozwiązać?

Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji

matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „normy spoleczne, normy obyczajowe i moralne, socjalizacja, enkulturacja, typologia norm” zrobisz samodzielnie.

Otwórz matury-online.pl