Zadanie 9
Matura z WOS-u, maj 2025, poziom rozszerzony
Wymaganie: (ZR) V. Państwo, myśl polityczna i modele ustrojowe — zasady ustrojowe, systemy niedemokratyczne, system partii hegemonicznej. (ZP) III. Organy władzy publicznej w RP — zasada suwerenności Narodu, mandat wolny. (ZP) V. Prawo w RP.
Treść zadania
Materiał 1. Fragmenty Konstytucji PRL z 22 lipca 1952 r.:
Art. 1.1. Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem demokracji ludowej. 2. W Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej władza należy do ludu pracującego miast i wsi. Art. 2.1. Lud pracujący sprawuje władzę państwową przez swych przedstawicieli, wybieranych do Sejmu PRL i do rad narodowych w wyborach powszechnych, równych, bezpośrednich, w głosowaniu tajnym. 2. Przedstawiciele ludu w Sejmie PRL i w radach narodowych są odpowiedzialni przed swymi wyborcami i mogą być przez nich odwoływani.
Materiał 2. Fragmenty ustawy o zmianie Konstytucji PRL z 10 lutego 1976 r.:
art. 1 ust. 1 otrzymuje brzmienie: „Polska Rzeczpospolita Ludowa jest państwem socjalistycznym"; dodaje się art. 2a: „1. Przewodnią siłą polityczną społeczeństwa w budowie socjalizmu jest Polska Zjednoczona Partia Robotnicza. 2. Współdziałanie PZPR, Zjednoczonego Stronnictwa Ludowego i Stronnictwa Demokratycznego stanowi podstawę Frontu Jedności Narodu. 3. Front Jedności Narodu jest wspólną płaszczyzną działania organizacji społecznych ludu pracującego i patriotycznego zespolenia wszystkich obywateli."
9.1. (0–2) Uzasadnij, że przedstawione uregulowania są sprzeczne z zasadami ustrojowymi suwerenności narodu i pluralizmu politycznego. Odnieś się w każdym przypadku do co najmniej jednego z przytoczonych przepisów.
9.2. (0–2) Odnosząc się do rozwiązań obowiązujących w RP, sformułuj trzy argumenty potwierdzające, że przepis art. 2.2 (z materiału 1.) stracił moc obowiązującą.
Źródło: arkusz CKE MWOP-R0-100-2505. Otwórz oryginalny PDF
Rozwiązanie
9.1.
Zasada suwerenności narodu. Zasada ta oznacza, że dysponentem władzy jest naród rozumiany jako ogół obywateli, bez względu na pochodzenie społeczne, zawód czy poglądy. Tymczasem art. 1 ust. 2 stanowi, że „władza należy do ludu pracującego miast i wsi", a art. 2 ust. 1 mówi o sprawowaniu władzy przez „lud pracujący". Podmiot władzy został więc zawężony do jednej kategorii społecznej, z której wykluczono pozostałe grupy. Dodatkowo państwo określono nie jako demokratyczne, lecz jako państwo „demokracji ludowej", a po 1976 r. jako „państwo socjalistyczne" — z góry przesądzając o jego ustroju i ideologii.
Zasada pluralizmu politycznego. Zasada ta oznacza, że w państwie działa wiele konkurujących ugrupowań, mających prawną i realną możliwość zdobycia władzy. Art. 2a ust. 1 przekreśla to wprost: PZPR została konstytucyjnie ustanowiona „przewodnią siłą polityczną społeczeństwa", co oznaczało jej trwałą, prawnie zagwarantowaną hegemonię. Art. 2a ust. 2 dopełnia obrazu: pozostałe ugrupowania (ZSL i SD) nie konkurowały z PZPR, lecz miały z nią „współdziałać" w ramach Frontu Jedności Narodu. Nie było więc ani konkurencji, ani możliwości alternacji władzy.
9.2. Trzy argumenty — dowolne trzy z poniższych:
- Mandat jest dziś wolny. Zgodnie z art. 104 ust. 1 Konstytucji RP posłowie są przedstawicielami Narodu i nie wiążą ich instrukcje wyborców; nie ponoszą przed nimi odpowiedzialności prawnej i nie mogą być przez nich odwołani w trakcie kadencji. Art. 2.2 opisywał mandat imperatywny — dokładne przeciwieństwo.
- Zmieniła się nazwa państwa. Przepis mówi o Polskiej Rzeczypospolitej Ludowej; obecną nazwą jest Rzeczpospolita Polska.
- Rady narodowe nie istnieją. Terenowe organy władzy państwowej pod tą nazwą zostały zniesione; ich zadania przejęły przede wszystkim organy samorządu terytorialnego (rady gmin, powiatów, sejmiki województw).
- Zmieniła się konstytucja. Art. 2.2 pochodzi z Konstytucji z 1952 r., a obowiązuje Konstytucja RP z 2 kwietnia 1997 r.
- Zmieniła się terminologia ustrojowa. Obecna Konstytucja posługuje się pojęciem „Naród" (w znaczeniu politycznym — art. 4), a nie „lud pracujący".
- Parlament jest dwuizbowy. Organem przedstawicielskim nie jest już wyłącznie Sejm — obok niego działa Senat RP.
W 9.1 nie wystarczy zacytować przepisów. Trzeba najpierw wyjaśnić, na czym polega zasada, a dopiero potem wskazać, który przepis jest z nią sprzeczny i dlaczego. Samo przepisanie art. 2a nie punktuje.
Zasada suwerenności narodu wymaga rozróżnienia „lud" — „naród". „Lud pracujący miast i wsi" to kategoria klasowa, wykluczająca część obywateli; „Naród" w art. 4 Konstytucji RP to wszyscy obywatele. To sedno sprzeczności.
W 9.2 trzeba podać trzy argumenty na 2 punkty. Dwa dają 1 punkt, jeden — zero. Warto wyliczyć je mechanicznie: nazwa państwa, rady narodowe, mandat, konstytucja, terminologia, dwuizbowość.
Najważniejszy argument merytoryczny to mandat wolny. Art. 2.2 opisuje mandat imperatywny — odpowiedzialność przed wyborcami i możliwość odwołania. Art. 104 Konstytucji RP wprowadza mandat wolny. To bezpośrednia i najmocniejsza sprzeczność.
Uwaga: odwoływalność organu wykonawczego gminy nie jest kontrargumentem. Wójta, burmistrza i prezydenta miasta rzeczywiście można odwołać w referendum lokalnym — ale to organ wykonawczy samorządu, a nie „przedstawiciel ludu w Sejmie". Art. 2.2 dotyczył deputowanych.
Nie myl PZPR z partią rządzącą w zwykłym sensie. Zapis o „przewodniej sile" nadawał jej pozycję konstytucyjnie zagwarantowaną i niekwestionowalną — to system hegemoniczny, a nie wielopartyjny z dominującą partią.
Treść zadania (CKE)
PRL a III RP — zestawienie rozwiązań ustrojowych
| Wymiar | Konstytucja PRL (1952/1976) | Konstytucja RP (1997) |
|---|---|---|
| nazwa państwa | Polska Rzeczpospolita Ludowa | Rzeczpospolita Polska |
| suweren | lud pracujący miast i wsi | Naród (art. 4) — ogół obywateli |
| charakter państwa | „demokracji ludowej”, od 1976 socjalistyczne | demokratyczne państwo prawne (art. 2) |
| partie | PZPR — przewodnia siła (art. 2a) | pluralizm polityczny (art. 11) |
| parlament | jednoizbowy Sejm | dwuizbowy — Sejm i Senat |
| mandat | imperatywny — odwoływalność | wolny (art. 104) |
| władza terenowa | rady narodowe | samorząd terytorialny (art. 15–16) |
| podział władz | jednolitość władzy państwowej | trójpodział (art. 10) |
Zasady ustrojowe w Konstytucji RP
| Zasada | Artykuł | Treść |
|---|---|---|
| suwerenności Narodu | art. 4 | władza zwierzchnia należy do Narodu |
| demokratycznego państwa prawnego | art. 2 | prawo wiąże także władzę |
| podziału i równowagi władz | art. 10 | ustawodawcza, wykonawcza, sądownicza |
| pluralizmu politycznego | art. 11 | wolność tworzenia i działania partii |
| decentralizacji | art. 15 | samorząd terytorialny |
| społeczeństwa obywatelskiego | art. 12 | wolność zrzeszania się |
Art. 13 Konstytucji RP wprost zakazuje partii odwołujących się do totalitarnych metod nazizmu, faszyzmu i komunizmu — jest to bezpośrednia odpowiedź na doświadczenie opisane w zadaniu.
Mandat wolny a imperatywny
| Cecha | Wolny (RP, art. 104) | Imperatywny (PRL, art. 2.2) |
|---|---|---|
| związanie instrukcjami | nie | tak |
| odpowiedzialność przed wyborcami | polityczna (przy kolejnych wyborach) | prawna |
| odwołanie w trakcie kadencji | niemożliwe | możliwe |
| kogo reprezentuje | cały Naród | konkretnych wyborców |
W praktyce PRL możliwość odwołania posła pozostawała fikcją — w warunkach wyborów bez konkurencji nie miała znaczenia. Nie zmienia to jednak faktu, że zapis konstytucyjny opisywał mandat imperatywny.
System partyjny w PRL
| Element | Charakterystyka |
|---|---|
| typ systemu | hegemoniczny — jedna partia gwarantuje sobie władzę konstytucyjnie |
| partia dominująca | PZPR (od 1948) |
| partie satelickie | ZSL (ludowa), SD (demokratyczne) — bez realnej konkurencji |
| platforma wspólna | Front Jedności Narodu (od 1983: PRON) |
| wybory | jedna lista, bez alternatywy programowej |
Różnica wobec systemu monopartyjnego (np. ZSRR): formalnie istniały trzy partie, ale ich rola sprowadzała się do „współdziałania” z PZPR — stąd określenie system hegemoniczny albo quasi-wielopartyjny.
Punktacja CKE
- 9.1. 2 pkt — uzasadnienie sprzeczności z obiema zasadami, z odniesieniem do przepisów; 1 pkt — z jedną zasadą.
- 9.2. 2 pkt — trzy poprawne argumenty; 1 pkt — dwa argumenty.
- Razem: 4 pkt.
Rozumiesz, jak to rozwiązać?
Przećwicz podobne typy zadań w aplikacji
matury-online.pl ma tysiące zadań pogrupowanych po dziedzinach. Sprawdź, czy temat „Konstytucja PRL 1952, nowelizacja 1976, suwerennosc narodu, pluralizm polityczny, mandat wolny i imperatywny" zrobisz samodzielnie.
Otwórz matury-online.pl